Η απόφαση της Τουρκίας να αποκτήσει το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα S-400 Triumf παρουσιάστηκε το 2017 από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ως μια ιστορική κίνηση στρατηγικής ανεξαρτησίας. Η Άγκυρα ήθελε να αποδείξει ότι μπορεί να ακολουθεί αυτόνομη εξωτερική και αμυντική πολιτική, χωρίς να υπακούει στις επιθυμίες της Ουάσιγκτον ή των υπολοίπων συμμάχων του ΝΑΤΟ.
Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική.
Οι S-400, οι οποίοι υποτίθεται ότι θα ενίσχυαν την αποτρεπτική ισχύ της Τουρκίας, εξελίχθηκαν ίσως στο μεγαλύτερο στρατηγικό λάθος της τουρκικής αμυντικής πολιτικής των τελευταίων δεκαετιών. Αντί να αυξήσουν την ισχύ της Τουρκίας, την οδήγησαν εκτός του προγράμματος των F-35, της επέβαλαν κυρώσεις, πάγωσαν κρίσιμα εξοπλιστικά προγράμματα και τελικά δημιούργησαν ένα σημαντικό πλεονέκτημα για την Ελλάδα.
Σήμερα, η Άγκυρα εμφανίζεται έτοιμη ακόμη και να εξετάσει τρόπους απομάκρυνσης των S-400 από το έδαφός της, εφόσον αυτό αποτελέσει προϋπόθεση για την επιστροφή της στο πρόγραμμα των F-35. Πρόκειται για μια θεαματική πολιτική αναδίπλωση, η οποία αποδεικνύει ότι το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα μετατράπηκε σε ένα τεράστιο γεωπολιτικό και επιχειρησιακό boomerang.
Για την Ελλάδα, όμως, η εξέλιξη αυτή αποδείχθηκε καθοριστική. Ο αποκλεισμός της Τουρκίας από το πρόγραμμα των stealth μαχητικών έδωσε στην Πολεμική Αεροπορία τον χρόνο που χρειαζόταν για να πραγματοποιήσει τη μεγαλύτερη αναβάθμιση στην ιστορία της.
Η Τουρκία αναζητούσε νέο αντιαεροπορικό σύστημα
Η ιστορία ξεκινά αρκετά χρόνια πριν την υπογραφή της συμφωνίας με τη Ρωσία.
Η Τουρκία ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2010 επιδίωκε την απόκτηση ενός αντιαεροπορικού συστήματος μεγάλου βεληνεκούς. Στο τραπέζι βρέθηκαν:
- Patriot PAC-3
- SAMP/T Aster 30
- HQ-9 από την Κίνα
- S-400 από τη Ρωσία
Η Άγκυρα επιθυμούσε όχι μόνο την αγορά του συστήματος, αλλά και σημαντική μεταφορά τεχνολογίας ώστε να αποκτήσει εγχώρια βιομηχανική δυνατότητα. Οι διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ δεν προχώρησαν όπως επιθυμούσε η Τουρκία. Ακολούθησε η προσέγγιση με τη Μόσχα.
Η συμφωνία με τη Ρωσία
Το 2017 ανακοινώθηκε επισήμως η συμφωνία. Η Τουρκία θα αποκτούσε δύο πυροβολαρχίες S-400 έναντι περίπου 2,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Η συμφωνία αποτέλεσε σοκ για το ΝΑΤΟ. Για πρώτη φορά χώρα της Συμμαχίας επέλεγε ένα τόσο προηγμένο ρωσικό στρατηγικό αντιαεροπορικό σύστημα.
Οι ΗΠΑ προειδοποίησαν εξαρχής ότι οι S-400 δεν μπορούσαν να συνυπάρξουν με τα F-35. Ο λόγος δεν ήταν μόνο πολιτικός, αλλά κυρίως επιχειρησιακός.
Γιατί οι S-400 θεωρήθηκαν απειλή για τα F-35
Το F-35 αποτελεί το σημαντικότερο αμερικανικό πρόγραμμα αεροπορικής ισχύος.Η τεχνολογία stealth στηρίζεται στη διατήρηση απόλυτης μυστικότητας γύρω από το ίχνος του αεροσκάφους.
Οι ΗΠΑ υποστήριξαν ότι η ταυτόχρονη παρουσία S-400 και F-35 στην ίδια χώρα δημιουργεί τον κίνδυνο συλλογής πολύτιμων δεδομένων.Ένα προηγμένο ρωσικό ραντάρ θα μπορούσε θεωρητικά να συλλέγει πληροφορίες για:
- το ηλεκτρομαγνητικό ίχνος του F-35,
- τις εκπομπές του AESA ραντάρ,
- τα ηλεκτρονικά του συστήματα,
- τις διαδικασίες επικοινωνίας και αυτοπροστασίας.
Ακόμη κι αν οι πληροφορίες δεν μεταφέρονταν αυτόματα στη Ρωσία, η πιθανότητα πρόσβασης Ρώσων τεχνικών θεωρήθηκε απαράδεκτη από την Ουάσιγκτον.
Οι παραδόσεις των S-400
Τον Ιούλιο του 2019 ξεκίνησαν οι πρώτες παραδόσεις. Τα ρωσικά μεταγωγικά An-124 πραγματοποιούσαν συνεχείς πτήσεις προς την αεροπορική βάση Μουρτέντ.
Οι εικόνες μεταδόθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Ερντογάν μιλούσε για μεγάλη εθνική επιτυχία. Στην πραγματικότητα όμως εκείνη τη στιγμή ξεκινούσε η αντίστροφη μέτρηση για τον αποκλεισμό της Τουρκίας από το πρόγραμμα των F-35.
Η αποβολή από το πρόγραμμα
Λίγες ημέρες μετά τις παραδόσεις, οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν την απομάκρυνση της Τουρκίας από το πρόγραμμα Joint Strike Fighter. Η εξέλιξη είχε τεράστιες συνέπειες.
Η Τουρκία:
- έχασε τα πρώτα F-35 που είχαν ήδη κατασκευαστεί,
- έχασε τον σχεδιασμό για περισσότερα από 100 μαχητικά,
- αποκλείστηκε από την παραγωγική αλυσίδα,
- έχασε σημαντικά βιομηχανικά έσοδα,
- υποχρεώθηκε να αναζητήσει εναλλακτικές λύσεις.
Για την Τουρκική Αεροπορία ήταν ίσως το μεγαλύτερο πλήγμα μετά το εμπάργκο της δεκαετίας του 1970.
Οι κυρώσεις CAATSA
Το επόμενο πλήγμα ήρθε με τις κυρώσεις CAATSA.Οι αμερικανικές κυρώσεις επηρέασαν την τουρκική αμυντική βιομηχανία και περιόρισαν σημαντικά τη δυνατότητα συνεργασίας με αμερικανικές εταιρείες.
Οι κυρώσεις αυτές λειτούργησαν ως σαφές μήνυμα ότι η Ουάσιγκτον δεν επρόκειτο να αποδεχθεί την ταυτόχρονη συμμετοχή της Τουρκίας στο δυτικό αμυντικό οικοσύστημα και στη ρωσική στρατηγική αρχιτεκτονική.
Οι S-400 δεν εντάχθηκαν ποτέ πλήρως
Το ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι οι S-400 ουσιαστικά δεν αξιοποιήθηκαν επιχειρησιακά στον βαθμό που είχε σχεδιαστεί. Παρέμειναν εκτός της ολοκληρωμένης νατοϊκής αρχιτεκτονικής αεράμυνας.
Δεν διασυνδέθηκαν με τα νατοϊκά δίκτυα και δεν χρησιμοποιήθηκαν ως οργανικό στοιχείο του τουρκικού συστήματος αεράμυνας. Αποτέλεσαν ένα πανάκριβο στρατηγικό όπλο με εξαιρετικά περιορισμένη επιχειρησιακή αξία.
Η Τουρκία προσπάθησε να καλύψει το κενό
Μετά τον αποκλεισμό από τα F-35, η Άγκυρα αναγκάστηκε να αναθεωρήσει τον σχεδιασμό της.
Ξεκίνησε:
- η προσπάθεια αγοράς νέων F-16 Block 70,
- η αναβάθμιση μεγάλου αριθμού παλαιότερων F-16,
- η επιτάχυνση του προγράμματος KAAN,
- η προσπάθεια απόκτησης Eurofighter Typhoon,
- η ανάπτυξη UCAV.
Καμία όμως από αυτές τις λύσεις δεν μπορούσε να αντικαταστήσει άμεσα ένα αεροσκάφος πέμπτης γενιάς.
Οι S-400 μετατρέπονται σε διαπραγματευτικό βάρος
Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα σενάρια σύμφωνα με τα οποία η Τουρκία αναζητεί τρόπο να ξεπεράσει το αδιέξοδο.
Κατά καιρούς έχουν εξεταστεί διάφορες επιλογές:
- αποθήκευση των S-400,
- μη ενεργοποίησή τους,
- μεταφορά τους σε τρίτη χώρα,
- ακόμη και πώλησή τους υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Οι πληροφορίες αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία μετά τη βελτίωση των αμερικανοτουρκικών σχέσεων και τις δημόσιες αναφορές Αμερικανών αξιωματούχων ότι, εφόσον επιλυθεί το ζήτημα των S-400, θα μπορούσε να επανεξεταστεί και το θέμα των F-35. Οι S-400, από σύμβολο ανεξαρτησίας, μετατρέπονται πλέον σε εμπόδιο που η ίδια η Άγκυρα επιθυμεί να απομακρύνει.
Το μεγαλύτερο δώρο στην Ελλάδα
Η εξέλιξη αυτή έδωσε στην Ελλάδα χρόνο που αξιοποιήθηκε σχεδόν ιδανικά.
Μέσα σε λίγα χρόνια η Πολεμική Αεροπορία πραγματοποίησε τη μεγαλύτερη αναβάθμιση της ιστορίας της.Η πρώτη μεγάλη κίνηση ήταν η απόκτηση των Rafale. Τα γαλλικά μαχητικά εισήγαγαν στην Πολεμική Αεροπορία δυνατότητες που δεν υπήρχαν μέχρι τότε.
Με τους πυραύλους Meteor η Ελλάδα απέκτησε δυνατότητα εμπλοκής στόχων σε πολύ μεγάλες αποστάσεις. Οι SCALP-EG παρέμειναν το σημαντικότερο στρατηγικό όπλο ακριβείας.
Οι Exocet ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο τον αντιαποβατικό και αντιαποβατικό χαρακτήρα της αποτροπής. Η ένταξη 24 Rafale δημιούργησε ένα ποιοτικό άλμα που η Τουρκία δεν μπορούσε να αντισταθμίσει.
Τα F-16 Viper
Την ίδια περίοδο εξελίχθηκε το πρόγραμμα αναβάθμισης 83 ελληνικών F-16 σε επίπεδο Viper.
Το νέο AESA ραντάρ, οι υπολογιστές αποστολής, τα προηγμένα Link-16, τα νέα ηλεκτρονικά και οι αυξημένες δυνατότητες δικτυοκεντρικού πολέμου μεταμόρφωσαν τον κορμό της Πολεμικής Αεροπορίας. Παράλληλα, έχει δρομολογηθεί και η αναβάθμιση των 38 F-16 Block 50.
Τα F-35 ολοκληρώνουν την εικόνα
Η μεγαλύτερη όμως εξέλιξη αφορά την ένταξη της Ελλάδας στο πρόγραμμα των F-35. Η Αθήνα έχει ήδη εξασφαλίσει την απόκτηση 20 μαχητικών με δικαίωμα προαίρεσης για ακόμη 20.
Τα πρώτα αεροσκάφη αναμένεται να παραληφθούν στα τέλη της δεκαετίας, εντάσσοντας την Πολεμική Αεροπορία στην αποκλειστική «λέσχη» των χρηστών μαχητικών πέμπτης γενιάς. Πρόκειται για εξέλιξη που αλλάζει δραστικά τις ισορροπίες στο Αιγαίο.
Η Τουρκία προσπαθεί να καλύψει το χαμένο έδαφος
Ακόμη κι αν τελικά επιτευχθεί συμφωνία επιστροφής της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35, η Άγκυρα δεν μπορεί να ανακτήσει τον χαμένο χρόνο.
Η Ελλάδα θα έχει ήδη αποκτήσει:
- Rafale,
- 83 F-16 Viper,
- αναβαθμισμένα Block 50,
- F-35,
- νέα όπλα μεγάλης ακτίνας,
- δικτυοκεντρικές δυνατότητες,
- ενισχυμένα συστήματα αεράμυνας.
Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η Πολεμική Αεροπορία θα έχει αποκτήσει πολυετή εμπειρία επιχειρησιακής αξιοποίησης όλων αυτών των νέων συστημάτων.
Το παράθυρο ευκαιρίας που αξιοποίησε η Αθήνα
Η δεκαετία που χάθηκε για την Τουρκία αποτέλεσε παράθυρο ευκαιρίας για την Ελλάδα.
Η Αθήνα κινήθηκε με σαφή προτεραιότητα:
- ενίσχυση της αεροπορικής υπεροχής,
- επένδυση σε όπλα στρατηγικού πλήγματος,
- απόκτηση stealth δυνατοτήτων,
- δημιουργία πολυεπίπεδου αντιαεροπορικού θόλου,
- ανάπτυξη δικτυοκεντρικών επιχειρήσεων.
Έτσι, η ισορροπία ισχύος μετατοπίστηκε αισθητά υπέρ της Πολεμικής Αεροπορίας.
Η επόμενη ημέρα
Το αν η Τουρκία θα καταφέρει τελικά να επιστρέψει στο πρόγραμμα των F-35 παραμένει ανοιχτό.
Ακόμη και αν η Ουάσιγκτον εμφανίζεται περισσότερο διαλλακτική σε σχέση με το παρελθόν, η βασική προϋπόθεση δεν έχει αλλάξει καθώς οι S-400 δεν μπορούν να συνυπάρξουν με τα stealth μαχητικά.
Αυτό σημαίνει ότι η Άγκυρα καλείται να λάβει μια εξαιρετικά δύσκολη πολιτική απόφαση. Να αποδεχθεί ουσιαστικά ότι η αγορά του ρωσικού συστήματος, η οποία παρουσιάστηκε ως πράξη στρατηγικής ανεξαρτησίας, υπήρξε τελικά λανθασμένη επιλογή. Μια ενδεχόμενη πώληση, μεταφορά ή οριστική απενεργοποίηση των S-400 θα αποτελούσε έμμεση παραδοχή ότι το κόστος του αποκλεισμού από το πρόγραμμα των F-35 ήταν πολύ μεγαλύτερο από το όφελος που προσέφερε το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα.
