Η Κύπρος αποκτά πλέον κομβικό ρόλο στον ευρύτερο αμυντικό σχεδιασμό της Ελλάδας και ειδικά στη νέα αρχιτεκτονική αεράμυνας που διαμορφώνεται στην Ανατολική Μεσόγειο. Η σταθερή παρουσία ελληνικών μαχητικών F-16 στην αεροπορική βάση «Ανδρέας Παπανδρέου» στην Πάφο, η ενίσχυση της Εθνικής Φρουράς με το ισραηλινό αντιαεροπορικό σύστημα Barak MX, το οποίο αποκτά και η Ελλάδα στο πλαίσιο του «Θόλου», αλλά και η συνεχώς βαθύτερη στρατιωτική συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ δημιουργούν μια νέα επιχειρησιακή πραγματικότητα.
Για πρώτη φορά έπειτα από πολλά χρόνια διαμορφώνονται οι τεχνικές και επιχειρησιακές προϋποθέσεις ώστε ο εναέριος αλλά και θαλάσσιος χώρος από το Αιγαίο έως την Κύπρο να αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως ένα ενιαίο πεδίο επιτήρησης, ανταλλαγής πληροφοριών και συντονισμένης αμυντικής δράσης.
Η εξέλιξη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς η Τουρκία επαναφέρει με ιδιαίτερη ένταση το σύμπλεγμα του Καστελλόριζου στο επίκεντρο της αναθεωρητικής της πολιτικής. Το ακριτικό νησιωτικό σύμπλεγμα βρίσκεται γεωγραφικά πάνω στον άξονα που συνδέει το νοτιοανατολικό Αιγαίο με την Κύπρο και αποτελεί κρίσιμο κρίκο στην αλυσίδα που εκτείνεται ακόμη ανατολικότερα έως το Ισραήλ. Υπό αυτή την έννοια, οι εξελίξεις στην κυπριακή αεράμυνα δεν αφορούν αποκλειστικά την άμυνα του νησιού, αλλά επηρεάζουν συνολικά την ισορροπία ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Πάφος αποκτά επιχειρησιακή αξία
Η παρουσία μαχητικών F-16 της Πολεμικής Αεροπορίας στην Κύπρο, η οποία ξεκίνησε στο πλαίσιο των αυξημένων μέτρων ασφαλείας λόγω της κρίσης στη Μέση Ανατολή, έχει αποκτήσει πλέον ιδιαίτερη επιχειρησιακή βαρύτητα.
Τα ελληνικά μαχητικά χρησιμοποιούν την αεροπορική βάση «Ανδρέας Παπανδρέου» στην Πάφο, με την παρουσία τους να συνεχίζεται επί μήνες και να δημιουργεί στην πράξη μια νέα κατάσταση. Χωρίς να έχει ανακοινωθεί επισήμως μόνιμη εγκατάσταση ελληνικής Μοίρας στην Κύπρο, η δυνατότητα παρατεταμένης ανάπτυξης και επιχειρησιακής αξιοποίησης της βάσης αποτελεί από μόνη της σημαντικό πολλαπλασιαστή ισχύος.
Η αξία αυτής της παρουσίας δεν περιορίζεται στα ίδια τα αεροσκάφη. Ιπτάμενοι, τεχνικοί και επιτελείς αποκτούν συνεχή εμπειρία επιχειρήσεων από κυπριακό έδαφος, δοκιμάζονται διαδικασίες υποστήριξης και ανεφοδιασμού και ενισχύεται η συνεργασία με την Εθνική Φρουρά. Η Πάφος μετατρέπεται έτσι σε πραγματικά αξιοποιήσιμη προκεχωρημένη αεροπορική βάση, από την οποία ελληνικά μαχητικά μπορούν να επιχειρούν στην καρδιά της Ανατολικής Μεσογείου χωρίς να εξαρτώνται αποκλειστικά από αεροδρόμια της Κρήτης ή της ηπειρωτικής Ελλάδας.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε οποιοδήποτε σενάριο κρίσης, καθώς μειώνει δραστικά τις αποστάσεις, αυξάνει τον διαθέσιμο χρόνο παραμονής των μαχητικών στην περιοχή επιχειρήσεων και δημιουργεί διαφορετικά δεδομένα στον επιχειρησιακό σχεδιασμό. Παράλληλα, η παρουσία ελληνικών F-16 στην Κύπρο προσφέρει τη δυνατότητα άμεσης συνεργασίας με τις επίγειες μονάδες αεράμυνας της Εθνικής Φρουράς και κυρίως με το νέο Barak MX.
Barak MX: Το κοινό «εργαλείο» Ελλάδας και Κύπρου
Η απόκτηση του Barak MX από την Κυπριακή Δημοκρατία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βήματα ενίσχυσης της κυπριακής αεράμυνας των τελευταίων δεκαετιών. Το ίδιο σύστημα βρίσκεται πλέον στον πυρήνα και της νέας ελληνικής αρχιτεκτονικής αεράμυνας, καθώς η Ελλάδα προχωρά στην απόκτησή του στο πλαίσιο του «Θόλου», μαζί με τα SPYDER και David’s Sling.
Η ταυτόχρονη παρουσία του ίδιου οπλικού συστήματος αεράμυνας σε Ελλάδα και Κύπρο αποκτά ιδιαίτερη αξία κυρίως λόγω της δυνατότητας δικτυοκεντρικής λειτουργίας. Στη σύγχρονη αεράμυνα το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι πλέον μόνο η εμβέλεια ενός πυραύλου ή ενός ραντάρ, αλλά η δυνατότητα διαφορετικών αισθητήρων και οπλικών συστημάτων να ανταλλάσσουν δεδομένα και να δημιουργούν μία κοινή επιχειρησιακή εικόνα. Υπό αυτή την έννοια, η Ελλάδα και η Κύπρος αποκτούν για πρώτη φορά τις τεχνολογικές προϋποθέσεις για έναν βαθμό συνεργασίας που πριν από λίγα χρόνια θα ήταν εξαιρετικά δύσκολος.
Ένα εναέριο ίχνος που εντοπίζεται από αισθητήρες στην Κύπρο θα μπορεί, εφόσον ολοκληρωθούν οι απαιτούμενες ασφαλείς διασυνδέσεις και ληφθούν οι αντίστοιχες επιχειρησιακές αποφάσεις, να μεταφέρεται στην ελληνική πλευρά. Αντίστοιχα, πληροφορίες από ελληνικά ραντάρ, μαχητικά, πλοία ή άλλους αισθητήρες μπορούν να συνεισφέρουν στην εικόνα που διαθέτει η Εθνική Φρουρά. Έτσι δημιουργούνται οι προϋποθέσεις ώστε οι δύο πλευρές να μην παρακολουθούν δύο απομονωμένους εναέριους χώρους, αλλά να αποκτούν μια πολύ ευρύτερη κοινή εικόνα από το Αιγαίο έως την Ανατολική Μεσόγειο.
Το Καστελλόριζο στη μέση της νέας αμυντικής γραμμής
Ακριβώς σε αυτό το σημείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία το Καστελόριζο. Το σύμπλεγμα της Μεγίστης βρίσκεται γεωγραφικά ανάμεσα στον ελλαδικό χώρο και την Κύπρο και ταυτόχρονα αποτελεί ένα από τα σημεία στα οποία επικεντρώνεται διαχρονικά η τουρκική αμφισβήτηση. Η Άγκυρα επιχειρεί να περιορίσει την επήρεια του συμπλέγματος στις θαλάσσιες ζώνες, ενώ παράλληλα επαναφέρει ζητήματα που αφορούν το καθεστώς των ελληνικών νησιών και τη στρατιωτική παρουσία σε αυτά.
Η δημιουργία όμως μιας δικτυοκεντρικής αμυντικής αρχιτεκτονικής μεταβάλλει σταδιακά και τη σημασία της γεωγραφικής απόστασης. Το κενό μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου, το οποίο για δεκαετίες αποτελούσε μια από τις σημαντικότερες επιχειρησιακές δυσκολίες του Ενιαίου Αμυντικού Χώρου, μπορεί πλέον να περιοριστεί μέσω της τεχνολογίας. Σύγχρονα ραντάρ, ασφαλείς ζεύξεις δεδομένων, μαχητικά, πολεμικά πλοία και συστήματα αεράμυνας μεγάλης εμβέλειας μπορούν να δημιουργήσουν ένα συνεχές πλέγμα επιτήρησης και ανταλλαγής πληροφοριών, ακόμη και όταν οι επιμέρους μονάδες βρίσκονται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά μεταξύ τους.
Σε αυτή τη λογική, το Καστελλόριζο δεν αποτελεί απλώς το ανατολικότερο άκρο του ελληνικού νησιωτικού χώρου. Βρίσκεται στο κέντρο μιας νοητής επιχειρησιακής γραμμής που ξεκινά από την ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη, περνά από το νοτιοανατολικό Αιγαίο και καταλήγει στην Κύπρο.
Η Κύπρος ως γέφυρα προς το Ισραήλ
Η εικόνα αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν στην εξίσωση προστεθεί το Ισραήλ. Η Κύπρος βρίσκεται γεωγραφικά ανάμεσα στην Ελλάδα και το Ισραήλ και αποτελεί τον φυσικό ενδιάμεσο κρίκο μιας τριμερούς σχέσης η οποία τα τελευταία χρόνια αποκτά όλο και ισχυρότερο στρατιωτικό αποτύπωμα. Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ πραγματοποιούν κοινές ασκήσεις, συνεκπαιδεύσεις και επιτελικές δραστηριότητες, ενώ Αθήνα και Ιερουσαλήμ έχουν προχωρήσει σε πρωτοφανή εμβάθυνση της εξοπλιστικής τους συνεργασίας.
Ο ελληνικός «Θόλος», τα SPIKE NLOS, τα PULS και μια σειρά άλλων προγραμμάτων δημιουργούν πλέον ισχυρούς τεχνολογικούς και επιχειρησιακούς δεσμούς μεταξύ των ελληνικών και ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων. Η Κύπρος, από την πλευρά της, χρησιμοποιεί επίσης ισραηλινά συστήματα και κυρίως το Barak MX. Κατά συνέπεια, στην Ανατολική Μεσόγειο διαμορφώνεται σταδιακά ένας χώρος στον οποίο τρία κράτη με στενή στρατιωτική συνεργασία χρησιμοποιούν κοινές ή συμβατές τεχνολογίες, εκπαιδεύονται μαζί και αποκτούν ολοένα μεγαλύτερες δυνατότητες ανταλλαγής επιχειρησιακών δεδομένων.
Αυτή ακριβώς είναι η εξέλιξη που προκαλεί έντονο προβληματισμό στην Άγκυρα. Η Τουρκία αντιμετωπίζει με καχυποψία τη στρατιωτική προσέγγιση Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ και συχνά την παρουσιάζει ως προσπάθεια δημιουργίας ενός άξονα που περιορίζει τον τουρκικό χώρο δράσης στην Ανατολική Μεσόγειο. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει μια τυπική στρατιωτική συμμαχία των τριών κρατών ούτε ένα ενιαίο σύστημα αεράμυνας. Διαμορφώνεται η δυνατότητα των τριών χωρών να συνεργάζονται πολύ στενότερα και ταχύτερα σε περίπτωση κρίσης.
Ο Ενιαίος Αμυντικός Χώρος επιστρέφει
Οι εξελίξεις παραπέμπουν αναπόφευκτα στη φιλοσοφία του Ενιαίου Αμυντικού Χώρου Ελλάδας–Κύπρου, αυτή τη φορά όμως με όρους και δυνατότητες του 21ου αιώνα.
Το ζητούμενο σήμερα δεν είναι απλώς εάν ελληνικά μαχητικά μπορούν να φτάσουν στην Κύπρο και να επιχειρήσουν πάνω από το νησί. Η παρουσία των F-16 στην Πάφο έχει ήδη αποδείξει ότι αυτό μπορεί να γίνεται με πολύ πιο άμεσο και οργανωμένο τρόπο. Εάν Αθήνα και Λευκωσία μπορούν να βλέπουν την ίδια επιχειρησιακή εικόνα, να ανταλλάσσουν σε πραγματικό χρόνο δεδομένα από αισθητήρες, να αναγνωρίζουν από κοινού τις απειλές και να συντονίζουν τα διαθέσιμα μέσα, τότε η γεωγραφική απόσταση μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου χάνει ένα σημαντικό μέρος της επιχειρησιακής σημασίας που είχε στο παρελθόν.
Η παρουσία των F-16 στην Πάφο προσθέτει το αεροπορικό σκέλος. Το Barak MX αποτελεί μια σύγχρονη επίγεια αντιαεροπορική δυνατότητα κοινή πλέον σε Ελλάδα και Κύπρο. Οι ελληνικές FDI με τα ραντάρ Sea Fire και τους Aster 30 αποτελούν τους πανίσχυρους κινητούς αισθητήρες φορείς Α/Α όπλων στην Ανατολική Μεσόγειο, ενώ ο «Θόλος» φιλοδοξεί να ενώσει όλα αυτά τα συστήματα μέσα από μια νέα αρχιτεκτονική διοίκησης και ελέγχου.
Εφόσον τα επόμενα βήματα οδηγήσουν στην απαιτούμενη διαλειτουργικότητα, η Κύπρος θα πάψει οριστικά να αποτελεί έναν απομονωμένο κρίκο του ελληνικού αμυντικού σχεδιασμού και θα μετατραπεί σε προκεχωρημένο κόμβο επιτήρησης, αεράμυνας και αεροπορικών επιχειρήσεων στην καρδιά της Ανατολικής Μεσογείου. Και μαζί με το Καστελλόριζο, που βρίσκεται ακριβώς πάνω στη γεωγραφική συνέχεια Ελλάδας – Κύπρου, θα σχηματίζει έναν χώρο πολύ δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί ως σειρά απομονωμένων σημείων. Από το Αιγαίο και το Καστελλόριζο έως την Κύπρο και από εκεί έως το Ισραήλ διαμορφώνεται έτσι μια νέα στρατηγική πραγματικότητα.
