Μια προσεκτική αλλά ιδιαίτερα σημαντική μετατόπιση καταγράφεται τις τελευταίες ημέρες στην τουρκική ρητορική απέναντι στην Ελλάδα. Η Άγκυρα δεν περιορίζεται πλέον στην πάγια θέση της περί παραβίασης του καθεστώτος αποστρατιωτικοποίησης ελληνικών νησιών, αλλά επιχειρεί να προσθέσει έναν νέο και σαφώς πιο βαρύ δεδομένο που έχει ως βάση ότι η ενίσχυση της άμυνας των νησιών συνιστά «απειλή για την Τουρκία».
Η συγκεκριμένη διατύπωση του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυχαία. «Η στρατιωτικοποίηση των νησιών που έχουν αποστρατιωτικοποιημένο καθεστώς αποτελεί απειλή για εμάς», δήλωσε, επαναφέροντας παράλληλα τις γνωστές τουρκικές αιτιάσεις περί παραβίασης διεθνών συνθηκών. Ο Φιντάν υποστήριξε επίσης ότι η Άγκυρα έχει μεταφέρει τις «σοβαρές ανησυχίες» της στην Αθήνα και κάλεσε την Ελλάδα να μην προσθέσει, όπως ανέφερε, μια νέα πρόκληση στις ήδη υπάρχουσες προκλήσεις ασφαλείας της περιοχής.
Η διαφορά με το παρελθόν βρίσκεται ακριβώς στη λέξη «απειλή». Μέχρι σήμερα η τουρκική επιχειρηματολογία στηριζόταν κυρίως στην επίκληση των διεθνών συνθηκών και στην αξίωση αποστρατιωτικοποίησης.
Πλέον επιχειρείται να προστεθεί μια διάσταση εθνικής ασφάλειας. Η Άγκυρα δεν ισχυρίζεται μόνο ότι η Ελλάδα παραβιάζει – κατά την τουρκική ερμηνεία – τις συμβατικές της υποχρεώσεις, αλλά ότι οι ελληνικές στρατιωτικές δυνατότητες στα νησιά στρέφονται δυνητικά εναντίον της. Και αυτή η διαφοροποίηση έχει ιδιαίτερη σημασία για την Αθήνα, καθώς μπορεί να αποτελέσει τη βάση πάνω στην οποία η Τουρκία θα επιχειρήσει να δικαιολογήσει πολιτικά, διπλωματικά και στρατιωτικά επόμενες κινήσεις της στο Αιγαίο.
Από το Καστελλόριζο ξεκίνησε η νέα ένταση
Αφορμή για την τελευταία κλιμάκωση αποτέλεσε η επίσκεψη του Κυριάκου Μητσοτάκη στο Καστελλόριζο και στα στρατιωτικά φυλάκια της Ρω και της Στρογγύλης. Οι εικόνες του Έλληνα πρωθυπουργού με στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων προκάλεσαν έντονη αντίδραση στην Τουρκία, ενώ το τουρκικό υπουργείο Άμυνας επανήλθε στο ζήτημα.
Ο εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου Άμυνας, υποναύαρχος Ζεκί Ακτούρκ, υποστήριξε ότι η παρουσία στρατιωτικού προσωπικού και πολεμικών πλοίων στο Καστελλόριζο δεν είναι συμβατή με το καθεστώς που η Τουρκία αποδίδει στο νησί, προσθέτοντας ότι η Άγκυρα δεν θα αποδεχθεί τη δημιουργία «τετελεσμένων επί του πεδίου». Έτσι διαμορφώνεται σταδιακά μια αλληλουχία κλιμακούμενων επιχειρημάτων: «παραβίαση συνθηκών – στρατιωτικοποίηση – απειλή – τετελεσμένα».
Πρόκειται για μια αλληλουχία που παρακολουθείται με ιδιαίτερη προσοχή από την Αθήνα, ακριβώς επειδή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να παρουσιαστούν μελλοντικές τουρκικές κινήσεις ως «απάντηση» και όχι ως πρωτοβουλία κλιμάκωσης.
Η ελληνική απάντηση υπήρξε άμεση. Το υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε τις τουρκικές αιτιάσεις ως στερούμενες νομικού ερείσματος και τόνισε ότι η Ελλάδα, ως κυρίαρχο κράτος, έχει δικαίωμα να λαμβάνει τα αναγκαία μέτρα για την άμυνα ολόκληρης της επικράτειάς της. Ειδικά για τον χαρακτηρισμό «απειλή», η Αθήνα απάντησε ότι είναι οξύμωρο να χαρακτηρίζεται έτσι η άμυνα ελληνικού εδάφους, τη στιγμή που η Τουρκία εξακολουθεί να διατηρεί το casus belli σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων.
Ο παράγοντας Ισραήλ πίσω από την τουρκική ενόχληση
Στο νέο τουρκικό αφήγημα υπάρχει όμως και ένας δεύτερος παράγοντας που αποκτά συνεχώς μεγαλύτερη βαρύτητα και αφορά το Ισραήλ. Ο ίδιος ο Χακάν Φιντάν υποστήριξε ότι η Τουρκία δεν επιθυμεί η Ελλάδα να μετατραπεί σε «εργαλείο» δυνάμεων που, κατά την τουρκική θέση, επιδιώκουν την αποσταθεροποίηση της περιοχής. Η διατύπωση αυτή συνδέεται με την ευρύτερη επιδείνωση των σχέσεων Άγκυρας – Ιερουσαλήμ και με την ταυτόχρονη εμβάθυνση της στρατηγικής και εξοπλιστικής συνεργασίας Ελλάδας – Ισραήλ.
Στην Άγκυρα παρακολουθούν με ιδιαίτερη προσοχή την ελληνική απόκτηση ισραηλινών συστημάτων, κυρίως στο πλαίσιο της «Ασπίδας του Αχιλλέα», αλλά και την ενίσχυση των ελληνικών δυνατοτήτων με συστήματα όπως οι PULS και τα Spike NLOS. Η προοπτική ανάπτυξης νέων αντιαεροπορικών, αντιπυραυλικών και άλλων συστημάτων στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου προσθέτει πλέον ένα επιχειρησιακό υπόβαθρο στην τουρκική ρητορική περί «απειλής».
Παράλληλα, τουρκικά μέσα επιχειρούν να παρουσιάσουν την Αθήνα ως μέρος ενός ευρύτερου άξονα που περιορίζει στρατηγικά την Τουρκία. Σε αυτή τη λογική εντάσσεται και η συζήτηση γύρω από τα F-35 και την αντίθεση του Ισραήλ σε κινήσεις που θα μπορούσαν να επηρεάσουν το ποιοτικό στρατιωτικό του πλεονέκτημα. Αυτό δεν σημαίνει ότι Αθήνα και Ιερουσαλήμ ταυτίζονται σε κάθε ζήτημα. Δείχνει όμως ότι η Άγκυρα επιχειρεί να εντάξει διαφορετικές εξελίξεις σε ένα ενιαίο αφήγημα «περικύκλωσης» ή πίεσης της Τουρκίας.
Η 51η Ταξιαρχία Καταδρομών απέναντι από τη Σάμο
Μέσα σε αυτό το κλίμα αποκτά πρόσθετο συμβολισμό και η μετακίνηση της 51ης Ταξιαρχίας Καταδρομών στο Σόκε του Αϊδινίου, απέναντι από τη Σάμο. Η τουρκική πλευρά επιμένει ότι η απόφαση είχε ληφθεί αρκετούς μήνες νωρίτερα και συγκεκριμένα τον Ιούνιο, στο πλαίσιο αναδιάταξης που συνδέεται με τις επιχειρησιακές ανάγκες των τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων. Συνεπώς δεν υπάρχουν στοιχεία που να τεκμηριώνουν ότι η μετακίνηση αποφασίστηκε ως απάντηση στην επίσκεψη Μητσοτάκη ή στις τελευταίες εξελίξεις.
Η χρονική σύμπτωση όμως της δημοσιοποίησης της παρουσίας της μονάδας με την κλιμάκωση της ρητορικής έχει τη δική της επικοινωνιακή και στρατιωτική βαρύτητα. Τουρκικές αναφορές ανεβάζουν τη δύναμη της Ταξιαρχίας σε περίπου 2.000 επαγγελματίες καταδρομείς. Η εγκατάσταση ενός τέτοιου σχηματισμού στις δυτικές ακτές ενισχύει αντικειμενικά τις τουρκικές δυνατότητες ταχείας αντίδρασης στην περιοχή και παράλληλα επιτρέπει στην Άγκυρα να εκπέμπει το μήνυμα ότι διαθέτει τη δυνατότητα να μετακινεί και να συγκεντρώνει δυνάμεις απέναντι από τα ελληνικά νησιά.
Για την Αθήνα, συνεπώς, το ζήτημα δεν είναι μόνο τι δηλώνει η Τουρκία αλλά και πώς εξελίσσεται η στρατιωτική της διάταξη στην απέναντι ακτή.
Το «καλώδιο» το επόμενο μεγάλο «crash test»
Το πλέον προβλέψιμο σημείο στο οποίο το νέο αφήγημα μπορεί να δοκιμαστεί στην πράξη είναι ο Great Sea Interconnector. Οι προετοιμασίες για την επανέναρξη των ερευνών βυθού έχουν επιταχυνθεί και η γαλλική εμπλοκή στο έργο έχει πλέον ενισχυθεί σημαντικά. Η Meridiam απέκτησε πλειοψηφικό ποσοστό 66% στην εταιρεία του GSI, ενώ Αθήνα και Παρίσι συζήτησαν στις 9 Σεπτεμβρίου τα επόμενα βήματα του έργου.
Σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες, οι έρευνες σχεδιάζεται να πραγματοποιηθούν από πλοίο με γαλλική σημαία για λογαριασμό της Nexans, ενώ αναμένεται η έκδοση NAVTEX για τις υπολειπόμενες εργασίες.
Εδώ ακριβώς μπορεί να βρίσκεται το πρώτο πραγματικό crash test της νέας τουρκικής στάσης. Το προηγούμενο του Ιουλίου του 2024 στην Κάσο, όταν τουρκικά πολεμικά πλοία εμφανίστηκαν στην περιοχή των ερευνών του Ievoli Relume, αποτελεί σαφή υπενθύμιση ότι η Άγκυρα είναι διατεθειμένη να μεταφέρει τις διαφωνίες για τις θαλάσσιες ζώνες και στο πεδίο.
Σε μια νέα επιχείρηση ερευνών τα πιθανά επίπεδα τουρκικής αντίδρασης θα μπορούσαν να κλιμακωθούν από την έκδοση αντι-NAVTEX και την παρουσία τουρκικών πλοίων επιτήρησης μέχρι την ανάπτυξη μονάδων του τουρκικού Πολεμικού Ναυτικού στην ευρύτερη περιοχή.
Δεν είναι δεδομένο ότι θα συμβούν όλα ή οποιοδήποτε από αυτά. Αποτελούν όμως ρεαλιστικά σενάρια με βάση προηγούμενες τουρκικές πρακτικές. Και αυτή τη φορά υπάρχει μία σημαντική διαφοροποίηση καθώς η γαλλική σημαία εμπλέκεται πλέον στο πρόγραμμα.
Η «Γαλάζια Πατρίδα» και η προσπάθεια θεσμικής κατοχύρωσης
Ένα δεύτερο κρίσιμο ορόσημο βρίσκεται λίγες εβδομάδες αργότερα. Στην Τουρκία βρίσκεται υπό συζήτηση το νομοσχέδιο που έχει συνδεθεί με τη «Γαλάζια Πατρίδα» και τον καθορισμό των τουρκικών θαλάσσιων περιοχών. Η ύπαρξη της σχετικής νομοθετικής προετοιμασίας έχει αναφερθεί από τουρκικά μέσα, ενώ πληροφορίες τοποθετούν τη διαδικασία μετά την επανέναρξη των εργασιών της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης, τον Οκτώβριο.
Εφόσον όμως η Άγκυρα επιχειρήσει να ενσωματώσει στο κείμενο ευρύτερες θέσεις περί «απειλής», προστασίας τουρκικών συμφερόντων ή δικαιώματος λήψης μέτρων, τότε η σημερινή ρητορική θα μπορούσε να αποκτήσει πιο θεσμικό χαρακτήρα. Αυτό δηλαδή που σήμερα διατυπώνεται από τον Φιντάν πολιτικά, ενδέχεται αύριο να επιχειρηθεί να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο τουρκικό νομικό και στρατηγικό πλαίσιο για το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Τι μπορεί να κάνει η Τουρκία στο πεδίο
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι τι ακολουθεί. Η πρώτη και ασφαλέστερη εκτίμηση είναι ότι η Άγκυρα θα επιχειρήσει να συντηρήσει και να ενισχύσει το αφήγημα περί ελληνικής «απειλής», τόσο μέσω επίσημων δηλώσεων όσο και μέσω τουρκικών μέσων ενημέρωσης.
Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι η διεθνοποίηση του ζητήματος, με επαναφορά των τουρκικών θέσεων σε ΝΑΤΟ και ΟΗΕ – κάτι που η Τουρκία έχει κάνει και στο παρελθόν. Ο ίδιος ο Φιντάν υπενθύμισε ότι η Άγκυρα ήδη έχει θέσει το ζήτημα.
Σε επιχειρησιακό επίπεδο, η πίεση μπορεί να πάρει περισσότερο ελεγχόμενες μορφές και αφορά εκτίναξη των παραβιάσεων και παραβάσεων από μαχητικά και UAV, αυξημένη παρουσία τουρκικών ναυτικών Μονάδων απέναντι από τα νησιά, περισσότερες ασκήσεις, παράνομες NAVTEX και αντι-NAVTEX, καθώς και προβολή της δυνατότητας ταχείας μεταφοράς χερσαίων δυνάμεων στις μικρασιατικές ακτές.
Υπάρχουν ήδη αρκετές ενδείξεις ότι η Άγκυρα χτίζει το πολιτικό και επικοινωνιακό υπόβαθρο που θα της επιτρέψει να αυξάνει ή να μειώνει την πίεση ανάλογα με τις εξελίξεις.
Σε υψηλότερο επίπεδο η ελληνική επαγρύπνηση
Η νέα διατύπωση Φιντάν δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ακόμη μία επανάληψη γνωστών τουρκικών θέσεων. Η Αθήνα γνωρίζει ότι η στρατιωτική ενίσχυση των νησιών αποτελεί «κόκκινο πανί» για την Άγκυρα, ενώ η προοπτική ανάπτυξης νέων συστημάτων στο Ανατολικό Αιγαίο, η στρατηγική συνεργασία με το Ισραήλ, η επανεκκίνηση του GSI και η πιθανή ψήφιση του νομοσχεδίου που συνδέεται με τη «Γαλάζια Πατρίδα» δημιουργούν μια αλληλουχία γεγονότων μέσα στους επόμενους μήνες.
Από ελληνικής πλευράς η γραμμή παραμένει ξεκάθαρη ότι η άμυνα των νησιών συνδέεται με το αναφαίρετο δικαίωμα νόμιμης άμυνας και με το πραγματικό περιβάλλον ασφαλείας στο Αιγαίο. Η επίσημη ελληνική θέση επισημαίνει, άλλωστε, τόσο το casus belli όσο και την ύπαρξη σημαντικών τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων, αεροπορικών μέσων και αποβατικών σκαφών στις μικρασιατικές ακτές απέναντι από τα νησιά.
Γιατί το κρίσιμο ερώτημα των επόμενων εβδομάδων δεν είναι πλέον εάν η Άγκυρα θα συνεχίσει να μιλά για «απειλή», καθώς είναι εμφανές ότι το συγκεκριμένο αφήγημα θα παγιωθεί. Είναι εάν, πότε και πως θα επιχειρήσει να χρησιμοποιήσει αυτό το αφήγημα ως πολιτικό υπόβαθρο για νέες κινήσεις επί του πεδίου.
