Η απόφαση της Αθήνας να επαναξιολογεί σε μηνιαία βάση την παρουσία της ελληνικής πυροβολαρχίας Patriot στη Σαουδική Αραβία αποτελεί μόνο μία ψηφίδα μιας πολύ μεγαλύτερης γεωπολιτικής εικόνας και ταυτόχρονα ένα πρώτο σαφές μήνυμα προς το Ριάντ σε μια περίοδο κατά την οποία οι ισορροπίες στον αραβικό κόσμο και συνολικά στη Μέση Ανατολή μεταβάλλονται με πρωτοφανή ταχύτητα.
Η Ελλάδα δείχνει ότι έχει επιλέξει μια συγκεκριμένη στρατηγική στις σχέσεις της με τις χώρες της περιοχής, δηλαδή σταθερές συμμαχίες, σαφείς δεσμεύσεις και, όπου απαιτείται, πραγματική στρατιωτική συνδρομή, όπως με τους Patriot στη Σαουδική Αραβία.
Πρόκειται για μια πολιτική που βρίσκεται στον αντίποδα της τακτικής που ακολουθεί διαχρονικά η Τουρκία, επιχειρώντας να διατηρεί ανοιχτούς διαύλους προς όλες τις πλευρές, να αποφεύγει όσο μπορεί το κόστος μιας απόλυτης επιλογής και τελικά να επιχειρεί να αξιοποιεί προς όφελός της κάθε νέα συγκυρία.
Το δόγμα του «επιτήδειου ουδέτερου», το οποίο η Άγκυρα έχει εφαρμόσει επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια, βρίσκεται ξανά σε πλήρη ανάπτυξη, μόνο που αυτή τη φορά υπάρχει μια σημαντική διαφοροποίηση.
Παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα έχει αποδείξει εμπράκτως τη συνεισφορά της στην ασφάλεια των κρατών του Κόλπου και ειδικά της Σαουδικής Αραβίας, το Ριάντ επιλέγει να προχωρήσει σε μια εξαιρετικά σημαντική αμυντική προσέγγιση με την Τουρκία και το Πακιστάν, με την Αθήνα να παρακολουθεί πλέον με ιδιαίτερη προσοχή τις εξελίξεις.
Οι Patriot ως χειροπιαστή απόδειξη της ελληνικής στάσης
Η περίπτωση της ελληνικής πυροβολαρχίας Patriot αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της πολιτικής που ακολουθεί η Ελλάδα στην περιοχή. Η απόφαση για την αποστολή της ελήφθη το 2020 και η ανάπτυξη της Ελληνικής Δύναμης Σαουδικής Αραβίας πραγματοποιήθηκε το 2021.
Έκτοτε, ένα από τα πλέον πολύτιμα αντιαεροπορικά και αντιβαλλιστικά συστήματα της Πολεμικής Αεροπορίας, μαζί με τα στελέχη που το επανδρώνουν, βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την ελληνική επικράτεια για να προστατεύει κρίσιμες εγκαταστάσεις της Σαουδικής Αραβίας στην περιοχή της Γιανμπού και δεν πρόκειται για συμβολική παρουσία.
Η ελληνική πυροβολαρχία έχει πλέον πραγματική πολεμική εμπειρία, έχοντας προχωρήσει σε επιτυχείς αναχαιτίσεις πυραυλικών και μη επανδρωμένων απειλών οι οποίες κατευθύνονταν προς σαουδαραβικούς στόχους. Η Ελλάδα, με άλλα λόγια, όταν επέλεξε να στηρίξει τη Σαουδική Αραβία, δεν περιορίστηκε σε πολιτικές δηλώσεις, αλλά έστειλε προσωπικό και ένα οπλικό σύστημα πρώτης γραμμής και ανέλαβε πραγματικό επιχειρησιακό κόστος.
Το μήνυμα προς το Ριάντ
Η απόφαση να εξετάζεται κάθε μήνα η παραμονή της Patriot αποκτά υπό αυτό το πρίσμα διαφορετική σημασία. Η κατεύθυνση για συνεχή επανεξέταση της αποστολής είχε ήδη τεθεί στο ΚΥΣΕΑ από τον περασμένο Μάρτιο από τον υπουργό Εθνικής Άμυνας, Νίκο Δένδια. Η Αθήνα θεωρούσε ήδη ότι σε ένα τόσο ρευστό περιβάλλον η παρουσία ελληνικού προσωπικού και ενός κρίσιμου οπλικού συστήματος στο εξωτερικό δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη επ’ αόριστον.
Τώρα, όμως, το μήνυμα αποκτά μεγαλύτερο πολιτικό βάρος. Η Αθήνα δεν αμφισβητεί το δικαίωμα της Σαουδικής Αραβίας να επιλέγει τους εταίρους της, καθιστά όμως σαφές ότι και η Ελλάδα θα αξιολογεί τις δικές της επιλογές με βάση τα νέα δεδομένα. Μεταξύ αυτών βρίσκεται αναμφίβολα η θεαματική προσέγγιση του Ριάντ με την Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ.
Ο «επιτήδειος ουδέτερος» και το ελληνικό παράδειγμα
Η αντίθεση με την Τουρκία είναι εμφανής. Η Άγκυρα έχει αναγάγει εδώ και χρόνια τη στρατηγική αυτονομία και την πολιτική των ίσων αποστάσεων σε βασικό εργαλείο της εξωτερικής της πολιτικής. Το έκανε στον πόλεμο Ρωσίας – Ουκρανίας, διατηρώντας σχέσεις τόσο με το Κίεβο όσο και με τη Μόσχα και αντίστοιχη ευελιξία επιχείρησε να επιδείξει στις αλλεπάλληλες κρίσεις της Μέσης Ανατολής.
Στην τελευταία μεγάλη σύγκρουση με το Ιράν, η Τουρκία απέφυγε να αναλάβει επιχειρησιακό στρατιωτικό βάρος αντίστοιχο με εκείνο που έχει αναλάβει η Ελλάδα για την προστασία κρατών του Κόλπου. Επιχείρησε αντίθετα να διατηρήσει περιθώρια επικοινωνίας και να εμφανιστεί ως δύναμη που μπορεί να συνομιλεί με διαφορετικές πλευρές.
Η Ελλάδα έχει επιλέξει διαφορετικό δρόμο. Με τους Patriot στη Σαουδική Αραβία, με πολεμικό πλοίο στην Ερυθρά Θάλασσα στο πλαίσιο της επιχείρησης «ΑΣΠΙΔΕΣ» και με τη στενή στρατιωτική συνεργασία με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Αθήνα έχει δείξει ότι οι στρατηγικές της σχέσεις συνοδεύονται από συγκεκριμένες δεσμεύσεις. Ακριβώς γι’ αυτό θεωρεί ότι αυτές οι σχέσεις πρέπει να λειτουργούν αμφίδρομα.
Η εκκρεμότητα των Patriot
Εδώ εντάσσεται και ένα ακόμη ζήτημα το οποίο απασχολεί έντονα την Αθήνα. Όταν η ελληνική πυροβολαρχία αναπτύχθηκε στη Σαουδική Αραβία, το Ριάντ είχε αναλάβει δεσμεύσεις σχετικά με τη συνδρομή του στον εκσυγχρονισμό του συστήματος.
Μέχρι σήμερα, σύμφωνα με πληροφορίες, το ζήτημα δεν έχει προχωρήσει στον βαθμό που ανέμενε η ελληνική πλευρά και πλέον το ενδιαφέρον της Αθήνας είναι ακόμη μεγαλύτερο.
Η Πολεμική Αεροπορία διαθέτει έξι πυροβολαρχίες Patriot και ο σχεδιασμός προβλέπει την αναβάθμισή τους, ώστε να αποτελέσουν έναν από τους ισχυρότερους πυλώνες του υπό διαμόρφωση Εθνικού Αντιαεροπορικού και Αντιπυραυλικού Θόλου.
Η Αθήνα αναμένει συνεπώς μια ξεκάθαρη απάντηση από το Ριάντ σχετικά με το εάν και σε ποιο ύψος είναι διατεθειμένο να συμμετάσχει οικονομικά στον εκσυγχρονισμό των ελληνικών Patriot προς διαμόρφωση PAC-3.
Για την ελληνική πλευρά δεν πρόκειται μόνο για οικονομικό ζήτημα, αλλά αποτελεί και μέτρο της πραγματικής στρατηγικής αξίας που αποδίδει η Σαουδική Αραβία στη σχέση της με την Ελλάδα.
Τουρκία – Σαουδική Αραβία – Πακιστάν: Το νέο «σουνιτικό τρίγωνο»
Η νέα προσέγγιση Άγκυρας, Ριάντ και Ισλαμαμπάντ αποτελεί εξέλιξη την οποία η Αθήνα δεν μπορεί να αγνοήσει. Τρία ισχυρά σουνιτικά κράτη, με διαφορετικά και ταυτόχρονα συμπληρωματικά χαρακτηριστικά, επιχειρούν να δημιουργήσουν μια νέα περιφερειακή ισορροπία.
Η Σαουδική Αραβία διαθέτει τεράστια οικονομική και ενεργειακή ισχύ. Η Τουρκία διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς του ΝΑΤΟ και μια αμυντική βιομηχανία, η οποία επεκτείνεται συνεχώς στις αγορές της Μέσης Ανατολής., ενώ το Πακιστάν προσθέτει στην εξίσωση έναν ισχυρό στρατό αλλά και κάτι μοναδικό για τον μουσουλμανικό κόσμο που δεν είναι άλλο από το πυρηνικό του οπλοστάσιο.
Δεν σημαίνει ότι οι τρεις χώρες ταυτίζονται σε όλα τα ζητήματα ή ότι έχει δημιουργηθεί ήδη ένας συμπαγής γεωπολιτικός συνασπισμός χωρίς εσωτερικές αντιθέσεις. Η τάση όμως είναι σαφής και η Αθήνα οφείλει να την υπολογίζει στον στρατηγικό της σχεδιασμό, κυρίως όταν στην εξίσωση βρίσκεται η Τουρκία.
Η Αθήνα όμως έχει ισχυρές εναλλακτικές
Η Ελλάδα. ωστόσο, δεν παρακολουθεί τις εξελίξεις χωρίς επιλογές, αντίθετα, τα τελευταία χρόνια έχει οικοδομήσει ένα εξαιρετικά σημαντικό δίκτυο στρατηγικών σχέσεων το οποίο εκτείνεται από την Ανατολική Μεσόγειο έως τον Ινδικό Ωκεανό.
Στον πυρήνα του βρίσκεται το Ισραήλ, με το οποίο η στρατιωτική και αμυντική συνεργασία έχει αποκτήσει πρωτοφανές βάθος. Κοινές ασκήσεις, εκπαίδευση, συνεργασία των αεροπορικών δυνάμεων και μεγάλα εξοπλιστικά προγράμματα έχουν δημιουργήσει μια σχέση η οποία ξεπερνά πλέον κατά πολύ μια συνηθισμένη συνεργασία δύο κρατών.
Δεύτερος κρίσιμος πυλώνας είναι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Αθήνα και Αμπού Ντάμπι διαθέτουν στρατηγική σχέση η οποία έχει δοκιμαστεί στην πράξη, ενώ οι Ένοπλες Δυνάμεις των δύο χωρών έχουν αναπτύξει εξαιρετικά στενή συνεργασία. Σύμφωνα με πληροφορίες, η Ελλάδα έχει ήδη συνδράμει τα Εμιράτα με αντιαεροπορικά βλήματα, ενώ εξετάζεται ακόμη και η δυνατότητα ανάπτυξης ελληνικών επιθετικών ελικοπτέρων AH-64 Apache στα Εμιράτα για την ενίσχυση της άμυνας της χώρας.
Η Ινδία αλλάζει την εξίσωση
Τον τρίτο πυλώνα αποτελεί η Ινδία. Η στρατηγική προσέγγιση Αθήνας – Νέου Δελχί αποτελεί ίσως μία από τις σημαντικότερες αλλαγές της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής των τελευταίων ετών. Η Ινδία δεν αποτελεί απλώς μια ανερχόμενη παγκόσμια οικονομική δύναμη. Είναι πυρηνική δύναμη, διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς στον κόσμο και έχει τη δική της ιδιαίτερα δύσκολη στρατηγική σχέση με το Πακιστάν.
Παράλληλα, Αθήνα και Νέο Δελχί έχουν ενισχύσει εντυπωσιακά τις πολιτικές και στρατιωτικές τους σχέσεις, με κοινές ασκήσεις, ανταλλαγές επισκέψεων και αυξανόμενο ενδιαφέρον για συνεργασία στον αμυντικό τομέα. Εδώ ακριβώς δημιουργείται μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα γεωπολιτική εικόνα.Απέναντι στην αυξανόμενη σύγκλιση Τουρκίας – Σαουδικής Αραβίας – Πακιστάν, υπάρχει ήδη ένα διαφορετικό πλέγμα σχέσεων μεταξύ Ελλάδας – Ισραήλ – Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων – Ινδίας.
Δεν πρόκειται για ένα επίσημο τετραμερές αμυντικό σύμφωνο και θα ήταν πρόωρο να παρουσιαστεί ως τέτοιο. Υπάρχουν όμως κοινά συμφέροντα, διμερείς στρατηγικές συνεργασίες και γεωπολιτικές συγκλίσεις οι οποίες μπορούν υπό προϋποθέσεις να αποκτήσουν πολύ μεγαλύτερη σημασία.Πρόκειται για μια αλυσίδα κρατών που συνδέει την Ινδία με την Ευρώπη και η οποία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία εάν συνδυαστεί με τον σχεδιασμό του οικονομικού διαδρόμου IMEC.
Η πολυεπίπεδη τακτική της Ελλάδας
Αυτό ίσως αποτελεί και το σημαντικότερο μήνυμα προς το Ριάντ. Η Αθήνα επιθυμεί να διατηρήσει ισχυρή στρατηγική σχέση με τη Σαουδική Αραβία. Έχει επενδύσει σε αυτή και έχει αποδείξει στην πράξη ότι μπορεί να αποτελέσει αξιόπιστο εταίρο ασφαλείας.
Όμως η σχέση αυτή δεν αποτελεί μονόδρομο. Η Ελλάδα διαθέτει ισχυρή στρατηγική σχέση με το Ισραήλ, εξαιρετικά στενή συνεργασία με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και μια ταχύτατα αναπτυσσόμενη σχέση με την Ινδία. Κατά συνέπεια, όσο το Ριάντ επαναπροσδιορίζει τη θέση του και προσεγγίζει την Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ, τόσο και η Αθήνα έχει τη δυνατότητα να ενισχύει τις δικές της στρατηγικές επιλογές.
Υπό αυτό το πρίσμα, η ελληνική Patriot στη Γιανμπού αποτελεί περισσότερο σύμβολο μιας ευρύτερης συζήτησης παρά το ίδιο το αντικείμενό της. Η Αθήνα έχει δείξει στη Σαουδική Αραβία τι σημαίνει στην πράξη στρατηγική συνεργασία. Ελληνικά στελέχη βρίσκονται εδώ και χρόνια στο Βασίλειο.
Ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά αντιαεροπορικά συστήματα προστατεύει σαουδαραβικές εγκαταστάσεις και όταν εμφανίστηκαν πραγματικές απειλές, η ελληνική πυροβολαρχία τις αντιμετώπισε φέτος τόσο τον Μάρτιο όσο και τον Απρίλιο.
Τώρα είναι η σειρά του Ριάντ να αποδείξει πώς αντιλαμβάνεται τη συγκεκριμένη σχέση. Η μηνιαία επαναξιολόγηση της παρουσίας της Patriot αποτελεί ένα πρώτο μήνυμα. Η απάντηση για τη συμμετοχή της Σαουδικής Αραβίας στον εκσυγχρονισμό των ελληνικών Patriot θα αποτελέσει ένα δεύτερο και εξαιρετικά σημαντικό τεστ.
Η μεγάλη εικόνα, όμως, βρίσκεται στο νέο περιβάλλον που διαμορφώνεται από την Ανατολική Μεσόγειο έως τον Ινδικό Ωκεανό, η Ελλάδα δεν επιδιώκει τον ρόλο του «επιτήδειου ουδέτερου». Επιδιώκει τον ρόλο του σταθερού, προβλέψιμου και αξιόπιστου στρατηγικού εταίρου.
Ταυτόχρονα δείχνει ότι έχει επιλογές, καθώς εάν το τρίγωνο Τουρκίας – Σαουδικής Αραβίας – Πακιστάν αποκτήσει μεγαλύτερο στρατηγικό βάθος, στην απέναντι πλευρά υπάρχει ήδη η βάση μιας διαφορετικής γεωπολιτικής σύγκλισης. Ινδία – Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα – Ισραήλ – Ελλάδα.
