* Του Κώστα Σαρικά
Κάτι παραπάνω από ορατός είναι πλέον ο κίνδυνος το συγκριτικό πλεονέκτημα που διαθέτει διαχρονικά το Πολεμικό Ναυτικό στον «βυθό» του Αιγαίου – και ευρύτερα στις θαλάσσιες ζώνες εθνικού ενδιαφέροντος – να μετατραπεί στα τέλη της δεκαετίας σε επιχειρησιακό εφιάλτη. Όχι επειδή τα ελληνικά υποβρύχια χάνουν ξαφνικά τις δυνατότητές τους, αλλά επειδή ο χρόνος, η φθορά και οι αριθμοί δεν συγχωρούν. Τα δεδομένα δείχνουν ότι αν δεν υπάρξουν αποφάσεις τώρα, η Ελλάδα κινδυνεύει να βρεθεί με έναν υποβρύχιο στόλο σημαντικά μειωμένο, τη στιγμή που η Τουρκία «χτίζει» μεθοδικά ποσότητα, ομοιογένεια και – κυρίως – προοπτική.
Η εικόνα που διαμορφώνεται στον ορίζοντα είναι σαφής. Τα παλαιότερα υποβρύχια του Στόλου πλησιάζουν στην επιχειρησιακή «δύση» τους και, ακόμη κι αν δοθεί μια περιορισμένη παράταση ζωής, οι δυνατότητές τους στο σύγχρονο περιβάλλον ανθυποβρυχιακού πολέμου είναι αντικειμενικά περιορισμένες. Την ίδια στιγμή, η Άγκυρα προχωρά σε σταδιακή ένταξη νέων μονάδων, επενδύοντας τόσο σε υποβρύχια τύπου 214 όσο και σε αναβαθμίσεις παλαιότερων τύπων, με στόχο να διατηρεί σταθερά υψηλή «οροφή» διαθέσιμων σκαφών.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η άμεση προτεραιότητα για το Ναυτικό Επιτελείο είναι η δρομολόγηση του προγράμματος Εκσυγχρονισμού Μέσης Ζωής (ΕΜΖ/MLU) για τα τέσσερα υποβρύχια Type 214 κλάσης «ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ». Πρόκειται για τον επιχειρησιακό «κορμό» της ελληνικής αποτροπής κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας και για τη μοναδική ρεαλιστική γέφυρα, μέχρι να αποκτηθούν τα νέα υποβρύχια της επόμενης δεκαετίας.
Η σημερινή εικόνα του υποβρύχιου στόλου και η πίεση του χρόνου
Το Πολεμικό Ναυτικό στηρίζεται σήμερα στην κλάση «ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ» – S-120 «ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ», S-121 «ΠΙΠΙΝΟΣ», S-122 «ΜΑΤΡΩΖΟΣ» και S-123 «ΚΑΤΣΩΝΗΣ» – ως το πλέον σύγχρονο, τεχνολογικά προηγμένο και επιχειρησιακά ικανό υποβρύχιο «πακέτο» που διαθέτει. Η κλάση σχεδιάστηκε εξαρχής ως πλατφόρμα χαμηλής ακουστικής «υπογραφής», με δυνατότητα επιχειρήσεων σε μεγάλα βάθη και, κυρίως, με φιλοσοφία που αξιοποιεί στο έπακρο την έννοια της αθόρυβης επιβίωσης και του αιφνιδιασμού.
Ωστόσο, ακόμη και αυτά τα υποβρύχια δεν είναι άτρωτα στο πέρασμα του χρόνου. Το πρώτο σκάφος της κλάσης πλησιάζει ήδη το ορόσημο των 15 ετών υπηρεσίας – σημείο στο οποίο διεθνώς ξεκινά η συζήτηση για αναβαθμίσεις μέσης ζωής ώστε να διατηρηθεί η πλατφόρμα επίκαιρη, ασφαλής και πλήρως διαλειτουργική με νέα όπλα, αισθητήρες και δίκτυα. Και εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος καθώς αν ο ΕΜΖ καθυστερήσει ακόμη περισσότερο η Ελλάδα κινδυνεύει να επαναλάβει το «μάθημα» των ΜΕΚΟ, όπου οι μεγάλες αποφάσεις μετατέθηκαν χρονικά και, τελικά, η επιχειρησιακή ανάγκη άρχισε να τρέχει ταχύτερα από τα χρονοδιαγράμματα.
Το δίλημμα δεν είναι θεωρητικό. Ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος έχει περάσει σε νέα εποχή:σύγχρονες μονάδες επιφανείας με εξελιγμένους αισθητήρες, εναέρια μέσα με βυθιζόμενα sonar, sonobuoys, προηγμένες τορπίλες, καλύτερη επεξεργασία σημάτων και μεγαλύτερη «δικτύωση» στο πεδίο. Σε αυτό το περιβάλλον, η διατήρηση του ελληνικού πλεονεκτήματος απαιτεί συνεχή τεχνολογική ανανέωση – όχι μόνο της πλατφόρμας, αλλά στα συστήματα μάχης, sonar, αισθητήρες, ηλεκτρονικά και υποδομές επικοινωνιών.
Η τουρκική αντεπίθεση: Αριθμοί, ομοιογένεια και δυνατότητα παραγωγής
Το τουρκικό πρόγραμμα υποβρυχίων τύπου 214 (κλάση «Reis») έχει μια καθαρή στρατηγική στόχευση: να δημιουργήσει έναν σύγχρονο κορμό με τεχνολογία AIP, παράλληλα με αναβαθμίσεις παλαιότερων υποβρυχίων, ώστε να διατηρείται υψηλή διαθεσιμότητα και συνεχής παρουσία. Ήδη έχουν ενταχθεί/παραδοθεί διαδοχικά τα πρώτα υποβρύχια με τον σχεδιασμό να προβλέπει ολοκλήρωση του «πακέτου» των έξι μέσα στην τρέχουσα δεκαετία.
Η ουσία όμως δεν βρίσκεται μόνο στην ένταξη νέων μονάδων. Βρίσκεται στο ότι τα υποβρύχια κατασκευάζονται σε τουρκικά ναυπηγεία, με την Άγκυρα να αποκομίζει τεχνογνωσία, βιομηχανικό αποτύπωμα και –το πιο κρίσιμο– τη δυνατότητα να υποστηρίξει ή να επεκτείνει το πρόγραμμα στο μέλλον. Σε παράλληλο επίπεδο, προωθείται και ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός για υποβρύχια εγχώριας σχεδίασης, ενώ η τουρκική αμυντική βιομηχανία «τρέχει» προγράμματα όπλων που ενισχύουν την αυτονομία της στο υποβρύχιο πεδίο.
Για την Αθήνα, το μήνυμα είναι διπλό καθώς αφενός απαιτείται άμεσα η θωράκιση του σημερινού κορμού, αφετέρου πρέπει να υπάρξει «καθαρός διάδρομος» προς την απόκτηση νέων υποβρυχίων – γιατί η ναυπήγηση ενός υποβρυχίου δεν είναι υπόθεση λίγων ετών και τα κενά δεν καλύπτονται με ευχές.
Το πρόγραμμα ΕΜΖ των 214: Τι σημαίνει «αναβάθμιση» στην πράξη
Ο Εκσυγχρονισμός Μέσης Ζωής δεν είναι μία απλή «συντήρηση». Είναι μια στοχευμένη, βαθιά παρέμβαση που σκοπεύει να επεκτείνει τον επιχειρησιακό βίο, να ανανεώσει κρίσιμα υποσυστήματα, να ενσωματώσει νέες δυνατότητες και να διατηρήσει το υποβρύχιο «μάχιμο» απέναντι σε σύγχρονες απειλές.
Στην περίπτωση των Type 214 κλάσης «ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ», το πρόγραμμα αφορά – σύμφωνα με τον σχεδιασμό – αναβάθμιση τόσο των μηχανολογικών όσο και των ηλεκτρονικών συστημάτων. Στον μηχανολογικό τομέα, το βάρος πέφτει στην αποκατάσταση/αντικατάσταση συστημάτων που φθείρονται με τα χρόνια, στην αξιοπιστία και, κυρίως, σε ό,τι επηρεάζει την ασφαλή επιχειρησιακή λειτουργία σε κατάδυση. Το AIP (αναερόβια πρόωση) και τα σχετικά υποσυστήματα απαιτούν επίσης συγκεκριμένη μέριμνα ώστε να διατηρηθούν οι «χρυσές» επιδόσεις παραμονής σε κατάδυση με χαμηλό ακουστικό ίχνος.
Στον ηλεκτρονικό τομέα, ο εκσυγχρονισμός εντοπίζεται σε τρεις άξονες:
- Αισθητήρες και sonar: Η βελτίωση στην ανίχνευση, ταξινόμηση και εμπλοκή στόχων δεν προκύπτει μόνο από το «σόναρ» ως κεραία, αλλά κυρίως από την επεξεργασία σήματος, τους αλγόριθμους και την ολοκλήρωση δεδομένων από πολλαπλές πηγές.
- Σύστημα Μάχης (CMS): Η καρδιά του υποβρυχίου, που πρέπει να «μιλά» με νέα όπλα, να υποστηρίζει σύγχρονες τακτικές, να προσφέρει ανθεκτικότητα σε κυβερνο-απειλές και να διατηρεί υψηλή αξιοπιστία.
- Οπτρονικά/περισκόπια και ESM/ηλεκτρονικά υποστήριξης: Η μετατόπιση προς σύγχρονα οπτρονικά μέσα, καλύτερη επίγνωση κατάστασης και ασφαλέστερες διαδικασίες επιτήρησης στην επιφάνεια/σε περισκοπικό βάθος.
Επιπλέον, κομβικό στοιχείο είναι οι μπαταρίες. Η μετάβαση σε νεότερης τεχνολογίας μπαταρίες δεν σημαίνει απλώς «περισσότερη ενέργεια». Σημαίνει μεγαλύτερη επιχειρησιακή ευελιξία, καλύτερα προφίλ παραμονής σε κατάδυση, μικρότερη ανάγκη για διαδικασίες που αυξάνουν το ρίσκο εντοπισμού – και τελικά, ισχυρότερη αποτροπή.
Η TKMS ως OEM και ο ρόλος των Ναυπηγείων Σκαραμαγκά
Το πλέον καθοριστικό στοιχείο που αλλάζει τις ισορροπίες στον σχεδιασμό του προγράμματος είναι ότι ο εκσυγχρονισμός σχεδιάζεται να αναληφθεί από την κατασκευάστρια εταιρεία, με τη γερμανική TKMS να τοποθετείται ως OEM (Κατασκευαστής Πρωτότυπου Εξοπλισμού) για την αναβάθμιση των τεσσάρων υποβρυχίων. Αυτή η επιλογή έχει συγκεκριμένα πλεονεκτήματα: πρόσβαση σε τεχνικά δεδομένα, πιστοποιήσεις, «γραμμές» υποστήριξης και δυνατότητα ολοκλήρωσης πακέτων αναβάθμισης με μικρότερο τεχνικό ρίσκο.
Παράλληλα, η εμπλοκή των Ναυπηγείων Σκαραμαγκά αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για δύο λόγους. Εκεί κατασκευάστηκαν τρία από τα τέσσερα ελληνικά 214 και υπάρχει υποδομή/εμπειρία για βαριές εργασίες σε υποβρύχια. Η εγχώρια συμμετοχή δεν είναι απλώς οικονομικό ζητούμενο – είναι στρατηγικό: μειώνει χρόνους, δημιουργεί βάση υποστήριξης, βελτιώνει τη διαθεσιμότητα και ενισχύει τη διαπραγματευτική θέση της χώρας σε μελλοντικές προμήθειες.
Η φιλοσοφία «τοπικής αξίας» και ενσωμάτωσης εθνικού βιομηχανικού οικοσυστήματος μπορεί να αποδειχθεί το μεγάλο στοίχημα. Γιατί τα υποβρύχια δεν αγοράζονται μόνο. Υποστηρίζονται, αναβαθμίζονται και κρατιούνται επιχειρησιακά επί δεκαετίες. Αν αυτό γίνει με ισχυρό εγχώριο αποτύπωμα, το Πολεμικό Ναυτικό κερδίζει στο πιο κρίσιμο πεδίο: στη διαθεσιμότητα.
Νέα όπλα, νέα ισχύς: SeaHake Mod4 και επόμενη μέρα
Η ισχύς ενός υποβρυχίου δεν είναι αφορά μόνο το πόσο αθόρυβο είναι. Είναι επίσης ο οπλισμός του και η αξιοπιστία του. Η ένταξη των νέων βαρέος τύπου τορπιλών SeaHake Mod4 αναβαθμίζει δραστικά την ισχύ πυρός, την ακρίβεια και την αποτελεσματικότητα των ελληνικών 214 κλάσης «ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ», δίνοντας στο υποβρύχιο όπλο μια νέα «αιχμή». Όμως κάθε νέο όπλο απαιτεί και την ανάλογη προσαρμογή στο σύστημα μάχης, στις διαδικασίες, στις πιστοποιήσεις, στη συντήρηση και στην εκπαίδευση – στοιχεία που δένουν οργανικά με τη λογική του ΕΜΖ.
Παράλληλα, στο στρατηγικό βάθος του σχεδιασμού εμφανίζεται και ένα ακόμη στοιχείο που αλλάζει την εικόνα: η προοπτική νέων υποβρυχίων με δυνατότητα εκτόξευσης στρατηγικών όπλων/πυραύλων cruise. Αν αυτή η κατεύθυνση «κλειδώσει» ως απαίτηση, τότε ο ΕΜΖ των 214 αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς θα πρέπει να διαμορφώσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ομοιογένεια στο στόλο, να μειώσει το τεχνολογικό χάσμα με τη νέα γενιά και να προετοιμάσει ανθρώπους, υποδομές και διαδικασίες.
Η «γέφυρα» πριν από τα νέα υποβρύχια
Ακόμη και αν το πρόγραμμα ΕΜΖ υλοποιηθεί στην ώρα του, δεν αρκεί από μόνο του για να διατηρηθεί το αξιόμαχο του υποβρύχιου στόλου σε βάθος χρόνου. Η απόκτηση τουλάχιστον τεσσάρων νέων υποβρυχίων αποτελεί τη φυσική εξέλιξη, καθώς τα 209 – όσο κι αν αποδεικνύεται άθλος ότι διατηρούνται ενεργά – δεν μπορούν να αποτελούν το μόνιμο «μαξιλάρι» της χώρας.
Όμως, μέχρι να φτάσουμε στις αποφάσεις και τις παραδόσεις της νέας γενιάς, το Πολεμικό Ναυτικό χρειάζεται μια σκληρή, αξιόπιστη ραχοκοκαλιά. Αυτή είναι τα τέσσερα 214 – και γι’ αυτό ο ΕΜΖ είναι το κρισιμότερο πρόγραμμα «γέφυρα» της επόμενης περιόδου. Η στόχευση είναι ξεκάθαρη: να εξασφαλιστούν επιπλέον δύο δεκαετίες επιχειρησιακής ζωής με σύγχρονες δυνατότητες μάχης, ώστε η χώρα να περάσει στην επόμενη μέρα χωρίς κενό ισχύος κάτω από την επιφάνεια.
Το Πολεμικό Ναυτικό πρέπει να αποφύγει το σενάριο όπου στο τέλος της δεκαετίας θα στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε πέντε υποβρύχια – τα τέσσερα 214 και τον «ΩΚΕΑΝΟ» – με όλα τα υπόλοιπα να αποσύρονται. Ακόμη κι αν το συγκεκριμένο σενάριο δεν επαληθευτεί πλήρως, η τάση είναι αμείλικτη: ο αριθμός θα μειώνεται αν δεν υπάρξουν νέες μονάδες, και το ποιοτικό πλεονέκτημα θα πιεστεί όσο η Τουρκία αυξάνει τη δική της ομοιογένεια και αριθμητική υπεροχή.
Ο εκσυγχρονισμός των τεσσάρων 214 κλάσης «ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ» είναι ένα πρόγραμμα επιβίωσης του υποβρύχιου στόλου και ταυτόχρονα ο πιο ρεαλιστικός τρόπος να διατηρηθεί η ελληνική υπεροχή κάτω από το νερό μέχρι να έρθει η νέα γενιά.
Το Ναυτικό Επιτελείο γνωρίζει ότι η καθυστέρηση κοστίζει διπλά: πρώτα σε χρήμα, μετά σε διαθεσιμότητες. Γι’ αυτό ο στόχος είναι συγκεκριμένος και αδιαπραγμάτευτος: σύμβαση το συντομότερο δυνατό, αυστηρό πρόγραμμα εργασιών, σταδιακή ένταξη των σκαφών στα ναυπηγεία χωρίς να καταρρεύσει η επιχειρησιακή παρουσία, και πακέτο αναβάθμισης που να προσφέρει πραγματικές ικανότητες – όχι απλώς «φρεσκάρισμα».
Ο βυθός του Αιγαίου υπήρξε για δεκαετίες πεδίο ελληνικού πλεονεκτήματος. Για να παραμείνει έτσι, χρειάζεται μία επιλογή: να μετατραπεί ο εκσυγχρονισμός των «ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ» από σχέδιο επί χάρτου σε πρόγραμμα με υπογραφή, χρονοδιάγραμμα και αποτέλεσμα.
