*του Κώστα Σαρικά
Το Πολεμικό Ναυτικό περνά σε μια περίοδο ιστορικής μετάβασης. Η είσοδος των νέων φρεγατών αλλάζει σταδιακά τον χάρτη ισχύος του Στόλου, όμως την ίδια στιγμή ανοίγει και ο κύκλος των παροπλισμών για τις παλαιότερες κύριες Μονάδες που για δεκαετίες κράτησαν το βάρος της καθημερινής αποστολής. Στην πρώτη γραμμή αυτής της μετάβασης βρίσκονται οι φρεγάτες τύπου S, τα πλοία που ταυτίστηκαν όσο λίγα με την επιχειρησιακή συνέχεια του Πολεμικού Ναυτικού στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο παροπλισμός του «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗ» σηματοδοτεί το πρώτο μεγάλο βήμα σε μια διαδικασία που θα συνεχιστεί με τον «ΚΑΝΑΡΗ» και τον «ΝΙΚΗΦΟΡΟ ΦΩΚΑ». Πρόκειται για τις τρεις μη εκσυγχρονισμένες φρεγάτες S, οι οποίες οδεύουν προς το τέλος της επιχειρησιακής τους ζωής, όχι επειδή έπαψαν να προσφέρουν, αλλά επειδή το Πολεμικό Ναυτικό καλείται να διαχειριστεί με ακρίβεια την ισορροπία ανάμεσα στη διατήρηση αριθμών, στη διαθεσιμότητα μονάδων και στη στήριξη των υπόλοιπων φρεγατών της ίδιας κλάσης.
Αυτό είναι και το πιο κρίσιμο σημείο της επόμενης μέρας. Οι φρεγάτες που θα αποσυρθούν δεν θα πάψουν να υπηρετούν αμέσως τον Στόλο. Θα συνεχίσουν να προσφέρουν μέσα από τα πολύτιμα ανταλλακτικά τους, ενισχύοντας τις υπόλοιπες S που θα παραμείνουν σε ενεργό υπηρεσία. Με αυτόν τον τρόπο το Πολεμικό Ναυτικό δεν αντιμετωπίζει τον παροπλισμό ως απλή απόσυρση υλικού, αλλά ως επιχειρησιακό εργαλείο για να κρατήσει τον κορμό του Στόλου αξιόμαχο μέχρι να παραληφθούν οι νέες Μονάδες και να σταθεροποιηθεί η νέα δομή δυνάμεων.
Οι φρεγάτες S δεν είναι μια παλιά ξεπερασμένη κλάση πλοίων. Είναι η πιο ανθεκτική επιχειρησιακή γέφυρα του Πολεμικού Ναυτικού για να περάσει στην ψηφιακή εποχή των FDI. Για περισσότερο από σαράντα χρόνια σηκώνουν αποστολές, περιπολίες, ασκήσεις, εξόδους υψηλής ετοιμότητας, επιτηρήσεις σε περιβάλλον διαρκούς έντασης, αποδεικνύοντας ότι η αξία ενός πολεμικού πλοίου δεν μετριέται μόνο από την ηλικία ή τη γενιά των ηλεκτρονικών του αλλά κυρίως από το κατά πόσο μπορεί να παραμένει παρόν εκεί που το χρειάζεται η σημαία.
Και μόνο η «πολεμική εικόνα» στην οποία παραπέμπει ο σχεδιασμός τους αρκεί για να σημαδέψει μια ολόκληρη εποχή. Δεν υπάρχει Στέλεχος που έχει περάσει από τις φρεγάτες S το οποίο αναφερόμενο στον «Ολλανδό», όπως αποκαλούνται οι εμβληματικές Kortenaer να μη σταθεί στο πανίσχυρο σκαρί που δεν λογαριάζει καιρό και δύσκολες θάλασσες.
Ο «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ» δίνει το σύνθημα για την αλλαγή σελίδας
Η φρεγάτα «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ» δεν είναι ένα τυπικό πλοίο της κλάσης. Στο χαλύβδινο σκαρί της μεταφέρει μια ιδιαίτερη ιστορία που συνδέει δύο ναυτικά και δύο εποχές. Ξεκίνησε την πορεία της στο Βασιλικό Ναυτικό της Ολλανδίας ως «Philips van Almonde», υπηρέτησε για περίπου δύο δεκαετίες και στη συνέχεια πέρασε στο Πολεμικό Ναυτικό, όπου για περισσότερα από 22 χρόνια συνέχισε να επιχειρεί με ελληνική σημαία. Στο σύνολο, πρόκειται για μια διαδρομή 43 ετών εν πλω δράσης, αριθμός που από μόνος του αποτυπώνει το μέγεθος της αντοχής ενός πλοίου και μιας σχεδίασης.
Το όνομα «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ» δίνει ακόμα μεγαλύτερο συμβολικό βάρος στον παροπλισμό. Δεν πρόκειται μόνο για ένα ιστορικό όνομα του Πολεμικό Ναυτικό, αλλά για όνομα που παραπέμπει ευθέως στη ναυτική ταυτότητα της χώρας, στη ναυμαχία της Σαλαμίνας και στη διαχρονική αντίληψη ότι η ισχύς της Ελλάδας στηρίζεται και στη θάλασσα. Η υποστολή της σημαίας σε ένα πλοίο με τέτοιο όνομα δεν είναι μια τυπική διαδικασία υπηρεσιακής διαχείρισης. Είναι τελετή με ισχυρό ιστορικό και ψυχολογικό φορτίο για τον Στόλο.
Το σημαντικότερο όμως είναι άλλο. Ο «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ» υπήρξε για χρόνια μία από τις πιο αξιόπιστες κύριες μονάδες του Στόλου. Παρά το γεγονός ότι ανήκε στις μη εκσυγχρονισμένες φρεγάτες S, κατάφερε να παραμένει επιχειρησιακά χρήσιμος χάρη στη δουλειά του πληρώματος και των τεχνικών κλιμακίων του Ναυστάθμου. Αυτό είναι το στοιχείο που συνοψίζει την ιστορία όλης της κλάσης. Τα πλοία αυτά έμειναν ενεργά, επειδή πίσω τους υπήρξαν στελέχη που τα γνώριζαν σε βάθος και τα κράτησαν σε κατάσταση μάχης.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ» συνδέθηκε με πληρώματα υψηλής αντοχής και συνοχής, με ιδιαίτερα έντονο επιχειρησιακό ρυθμό και με κουλτούρα διαθεσιμότητας. Αυτή η κουλτούρα είναι που καθόρισε συνολικά τον χαρακτήρα των S στο ΠΝ.
Σε μια περίοδο που οι ανάγκες του Στόλου ήταν αυξημένες και οι επιλογές ανανέωσης περιορισμένες, οι συγκεκριμένες μονάδες απέκτησαν σχεδόν «βαρύ» ρόλο καθημερινής κάλυψης αποστολών, κάτι που πολλές φορές δεν αποτυπώνεται πλήρως στη δημόσια συζήτηση. Και φυσικά δεν ήταν τυχαία η απόφαση του Ναυτικού Επιτελείου να περάσει το ιστορικό όνομα στην 4η FDI και ο «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ» να εξακολουθεί να στέλνει μηνύματα ναυτοσύνης για πολλές δεκαετίες.
Οι φρεγάτες S ως ραχοκοκαλιά του Στόλου
Οι φρεγάτες τύπου S αγαπήθηκαν από τα πληρώματα όχι από συνήθεια, αλλά επειδή αποδείχθηκαν πλοία με πραγματικές αντοχές στο επιχειρησιακό περιβάλλον του Αιγαίου. Η σχεδίασή τους μπορεί να ανήκει σε άλλη εποχή, όμως η συμπεριφορά τους στη θάλασσα, η πλεύση τους, η αξιοπιστία της πλατφόρμας και η γενική ναυτική τους ποιότητα τις έκαναν ιδανικές για τις αποστολές του Πολεμικού Ναυτικοί. Στην πράξη, έγιναν πλοία για δύσκολες βάρδιες, για συνεχόμενες εξόδους, για παρατεταμένη παρουσία σε τομείς ενδιαφέροντος.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για το Πολεμικό Ναυτικό, διότι ο ελληνικός Στόλος δεν επιχειρεί σε ένα απλό θαλάσσιο περιβάλλον. Επιχειρεί σε μια θάλασσα σύνθετη, με νησιωτικότητα, πολλαπλά περάσματα, αυξημένες απαιτήσεις επιτήρησης, εναλλαγές καιρού, έντονο επιχειρησιακό αποτύπωμα και διαρκή ανάγκη παρουσίας. Σε αυτό το πλαίσιο, οι S απέδειξαν ότι μπορούν να υποστηρίξουν τον αμείωτο ρυθμό του Στόλου, να σηκώνουν αποστολές χωρίς να καταρρέουν υπό το βάρος της χρήσης και να λειτουργούν ως αξιόπιστες κύριες μονάδες για πολύ περισσότερο από όσο θα περίμενε κανείς με βάση την ηλικία τους.
Υπάρχει επίσης μια παράμετρος που συχνά υποτιμάται. Οι S με την αντοχή τους έδωσαν στο Πολεμικό Ναυτικό χρόνο. Και ο χρόνος αυτός ήταν κρίσιμος. Σε περιόδους δημοσιονομικής πίεσης, καθυστερήσεων εξοπλιστικών προγραμμάτων και περιορισμένων πόρων για νέες ναυπηγήσεις, τα πλοία αυτά κράτησαν τον αριθμό των διαθέσιμων κύριων μονάδων σε επίπεδα που επέτρεπαν στον Στόλο να συνεχίσει να επιχειρεί με συνέπεια. Χωρίς τους αλύγιστους «Ολλανδούς», η πίεση στη δομή δυνάμεων του Πολεμικού Ναυτικού θα ήταν πολύ μεγαλύτερη και η επιχειρησιακή φθορά των υπόλοιπων μονάδων πιο έντονη.
Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και σήμερα, στην εποχή που οι Belh@rra έχουν ήδη ανοίξει το νέο κεφάλαιο, οι S παραμένουν καθοριστικός παράγοντας για την καθημερινή εικόνα του Στόλου. Οι νέες φρεγάτες αλλάζουν ποιοτικά τις δυνατότητες του Στόλου, όμως οι S εξακολουθούν να αποτελούν το βασικό κορμό σε αριθμούς και η διατήρησή τους σε αξιόμαχη κατάσταση είναι αυτό που επιτρέπει στο Πολεμικό Ναυτικό να περάσει στη νέα εποχή χωρίς να δημιουργηθούν επικίνδυνα κενά.
Ο παροπλισμός των τριών μη εκσυγχρονισμένων και η ψυχρή επιχειρησιακή λογική
Ο παροπλισμός των «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗ», «ΚΑΝΑΡΗ» και «ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΦΩΚΑ» δεν αποτελεί υποβάθμιση της προσφοράς τους. Αντίθετα, αποτελεί επιβεβαίωση ότι το Πολεμικό Ναυτικό επιλέγει να κινηθεί με ρεαλισμό και τεχνική πειθαρχία.
Οι τρεις αυτές φρεγάτες ανήκουν στο τμήμα της κλάσης που δεν πέρασε πρόγραμμα εκσυγχρονισμού μέσης ζωής. Αυτό δεν σημαίνει ότι ήταν μη επιχειρησιακές ούτε ότι δεν μπορούσαν να εκτελέσουν αποστολές. Σημαίνει όμως ότι η διατήρησή τους για μεγάλο ακόμα διάστημα θα απαιτούσε αυξανόμενο κόστος και σύνθετες τεχνικές παρεμβάσεις, σε μια φάση που το Πολεμικό Ναυτικό πρέπει να κατευθύνει πόρους προς τη στήριξη των Μονάδων που θα παραμείνουν περισσότερο σε υπηρεσία.
Η απόφαση λοιπόν είναι διπλή. Από τη μία αποσύρονται σταδιακά οι μη εκσυγχρονισμένες S, ξεκινώντας από τις Μονάδες που χρονικά και τεχνικά βρίσκονται πιο κοντά σε μεγάλες απαιτήσεις συντήρησης. Από την άλλη, αξιοποιούνται ως πολύτιμες πηγές ανταλλακτικών για τις υπόλοιπες ενεργές φρεγάτες. Αυτό το μοντέλο έχει ήδη αποδειχθεί αποτελεσματικό με την «ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑ», η οποία πρακτικά βοήθησε να διατηρηθούν οι διαθεσιμότητες των άλλων μονάδων σε ικανοποιητικά επίπεδα.
Στο ναυτικό περιβάλλον, ιδιαίτερα όταν γίνεται λόγος για πλοία τέτοιας ηλικίας, τα ανταλλακτικά δεν είναι μια δευτερεύουσα παράμετρος. Είναι ζήτημα επιχειρησιακής επιβίωσης. Υπάρχουν κρίσιμα υποσυστήματα, εξαρτήματα και μηχανικά τμήματα που δεν βρίσκονται εύκολα στην αγορά, είτε επειδή έχουν πάψει να παράγονται είτε επειδή το κόστος προμήθειας είναι δυσανάλογο σε σχέση με την υπολειπόμενη ζωή του πλοίου. Η ύπαρξη donor ships δίνει στο Πολεμικό Ναυτικό ένα πολύτιμο απόθεμα τεχνικής υποστήριξης και μειώνει σημαντικά το ρίσκο αιφνίδιων ακινητοποιήσεων.
Η επιλογή του «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗ» ως πρώτης μονάδας στον κύκλο αυτό δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με το τεχνικό και ημερολογιακό σημείο στο οποίο βρισκόταν το πλοίο, αλλά και με τη συνολική εκτίμηση του Πολεμικού Ναυτικού για το πώς μπορεί να μεγιστοποιηθεί η ωφέλεια του παροπλισμού του προς όφελος του συνόλου της κλάσης.
Με τον ίδιο τρόπο θα κινηθεί και η συνέχεια για τον «ΚΑΝΑΡΗ» και τον «ΝΙΚΗΦΟΡΟ ΦΩΚΑ», ώστε η απόσυρση να μην παράγει απώλεια ισχύος δυσανάλογη με την ενίσχυση που θα προσφέρει η αξιοποίηση των ανταλλακτικών στις ενεργές μονάδες.
Οι S που μένουν και ο ρόλος των «ΕΛΛΗ» και «ΛΗΜΝΟΣ»
Παρά την έναρξη των παροπλισμών, οι φρεγάτες S δεν φεύγουν όλες μαζί από το προσκήνιο. Αντίθετα ένας σημαντικός αριθμός της κλάσης θα παραμείνει ενεργός για τα επόμενα χρόνια, καλύπτοντας επιχειρησιακές ανάγκες και διατηρώντας τον αριθμό των κύριων μονάδων στο επίπεδο που απαιτεί η Δομή Δυνάμεων. Αυτή η παραμονή είναι κρίσιμη, διότι η ενίσχυση του Στόλου με νέες φρεγάτες δεν γίνεται σε μια μέρα ούτε με άμεση αντικατάσταση όλων των παλαιών μονάδων.
Σε αυτό το σχήμα ξεχωριστή θέση έχουν οι αναβαθμισμένες φρεγάτες S και ειδικά η «ΕΛΛΗ» και η «ΛΗΜΝΟΣ». Οι δύο αυτές Μονάδες έχουν ιδιαίτερη σημασία για το Πολεμικό Ναυτικό, τόσο για ιστορικούς όσο και για καθαρά επιχειρησιακούς λόγους. Θεωρούνται από τις πλέον αξιόμαχες φρεγάτες της κλάσης και η εκτίμηση που υπάρχει στον Στόλο είναι ότι θα είναι οι τελευταίες S που θα παροπλιστούν, ακριβώς επειδή μπορούν ακόμη να προσφέρουν ουσιαστικά στη διατήρηση της ναυτικής ισχύος.
Η σημασία τους δεν είναι μόνο συμβολική. Σε μια μεταβατική περίοδο, ο Στόλος χρειάζεται πλοία δοκιμασμένα, με γνωστή τεχνική συμπεριφορά, με πληρώματα που ξέρουν να τα επιχειρούν στο όριο και με δυνατότητα να αναλάβουν αποστολές χωρίς μεγάλες προσαρμογές. Οι «ΕΛΛΗ» και «ΛΗΜΝΟΣ» εντάσσονται ακριβώς σε αυτή την κατηγορία. Είναι μονάδες που εξακολουθούν να αποτελούν αξιόπιστο εργαλείο παρουσίας και αποτροπής, ειδικά σε αποστολές όπου το ζητούμενο είναι η σταθερή επιχειρησιακή κάλυψη και όχι απαραίτητα η εκμετάλλευση των πλέον σύγχρονων δυνατοτήτων αντιαεροπορικού ή δικτυοκεντρικού πολέμου.
Οι νέες φρεγάτες φέρνουν το άλμα ποιότητας. Οι S που παραμένουν εξασφαλίζουν το απαραίτητο βάθος σε αριθμούς και την καθημερινή επιχειρησιακή κάλυψη. Μέχρι να φτάσει ο στόλος στη νέα ισορροπία με περισσότερες σύγχρονες μονάδες, οι αναβαθμισμένες S και κυρίως οι «ΕΛΛΗ» και «ΛΗΜΝΟΣ» θα συνεχίσουν να αποτελούν αναγκαίο κρίκο στην αλυσίδα της ναυτικής ισχύος.
Η μετάβαση στις Belh@rra και το κρίσιμο βάρος των Bergamini
Η άφιξη της πρώτης FDI και η σταδιακή ένταξη των επόμενων αλλάζει ήδη το επιχειρησιακό αποτύπωμα του Στόλου. Το Πολεμικό Ναυτικό αποκτά για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες νέες κύριες μονάδες με σύγχρονη σχεδίαση, προηγμένους αισθητήρες και δυνατότητες που τοποθετούν τη ναυτική ισχύ της χώρας σε άλλο επίπεδο. Αυτή είναι η στρατηγική κατεύθυνση και αυτή θα καθορίσει τη μορφή του Στόλου τα επόμενα χρόνια.
Ωστόσο, η πλήρης αποτύπωση αυτής της νέας εικόνας απαιτεί χρόνο. Η ένταξη νέων πλοίων δεν είναι μόνο παραλαβή. Είναι εκπαίδευση πληρωμάτων, σταδιακή πιστοποίηση, ένταξη σε επιχειρησιακούς κύκλους, ωρίμανση διαδικασιών και υποστήριξη. Για αυτό ακριβώς οι S παραμένουν κρίσιμες στη φάση της μετάβασης. Κρατούν τον όγκο των αποστολών, επιτρέπουν στις νέες φρεγάτες να περάσουν οργανωμένα τη διαδικασία επιχειρησιακής ένταξης και διασφαλίζουν ότι ο Στόλος δεν θα υποστεί απότομη απώλεια παρουσίας.
Εδώ ακριβώς συνδέεται και ο παράγοντας Bergamini. Ο χρόνος οριστικού παροπλισμού των S δεν θα εξαρτηθεί μόνο από την τεχνική κατάσταση των πλοίων ούτε μόνο από την έλευση των FDI. Θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό και από το αν, πότε και με ποιο χρονοδιάγραμμα θα προχωρήσει η ενίσχυση του Στόλου με τις ιταλικές φρεγάτες. Αν το πρόγραμμα κινηθεί γρήγορα και με σαφή οδικό χάρτη παραδόσεων, το Πολεμικό Ναυτικό θα μπορεί να σχεδιάσει πιο επιθετικά την απόσυρση των εναπομεινάντων S. Αν υπάρξουν καθυστερήσεις ή ασάφειες, οι S θα χρειαστεί να κρατήσουν περισσότερο.
Πρόκειται για τη φυσική λογική ενός Στόλου που δεν μπορεί να λειτουργήσει με κενά. Οι κύριες Μονάδες δεν είναι αριθμοί αλλά διαθέσιμα πλοία με πληρώματα, με δυνατότητα εξόδου, με επιχειρησιακή ένταξη σε πραγματικό χρόνο. Για αυτό και το Πολεμικό Ναυτικό κινείται προσεκτικά ώστε κάθε νέο πλοίο που έρχεται να επιτρέπει έναν επόμενο παροπλισμό. Κάθε καθυστέρηση σε νέο πρόγραμμα παρατείνει αυτομάτως τη ζωή των παλαιότερων Μονάδων που ακόμα μπορούν να σταθούν.
Στην πράξη, λοιπόν, η πορεία των S προς τον παροπλισμό είναι άμεσα συνδεδεμένη με την πρόοδο δύο γραμμών ταυτόχρονα. Πρώτη γραμμή είναι η πλήρης επιχειρησιακή ωρίμανση των FDI. Δεύτερη γραμμή είναι η υλοποίηση του σχεδίου για τις Bergamini. Αν και οι δύο εξελιχθούν εντός σχεδιασμού, ο κύκλος των S θα κλείσει ομαλά.
Η αθέατη κληρονομιά των S και το αποτύπωμα στα πληρώματα
Υπάρχει και μια άλλη διάσταση που δύσκολα αποτυπώνεται σε τεχνικές αναλύσεις και πίνακες δυνάμεων. Οι φρεγάτες S διαμόρφωσαν γενιές στελεχών του Πολεμικού Ναυτικού. Πάνω σε αυτές εκπαιδεύτηκαν αξιωματικοί και υπαξιωματικοί, δοκιμάστηκαν κυβερνήτες, χτίστηκαν κουλτούρες γέφυρας και μηχανής, σφυρηλατήθηκαν πληρώματα. Είναι πλοία απαιτητικά, με έντονο επιχειρησιακό ρυθμό, που δεν επέτρεπαν να κρυφτεί κανείς πίσω από την άνεση της τεχνολογίας. Απαιτούν ναυτοσύνη, γνώση, πειθαρχία και διαρκή εγρήγορση.
Αυτός ο ανθρώπινος παράγοντας είναι ίσως η μεγαλύτερη κληρονομιά τους. Οι S δεν κράτησαν απλώς όρθιο τον Στόλο σε επίπεδο αριθμών. Κράτησαν ζωντανή και μια νοοτροπία μάχιμης ναυτοσύνης που βασίζεται στη διαθεσιμότητα, στη φροντίδα του πλοίου, στην επιμονή, στην ικανότητα του πληρώματος να λύνει προβλήματα και να συνεχίζει. Όσοι υπηρέτησαν σε αυτές γνωρίζουν ότι κάθε έξοδος είχε βάρος, κάθε αποστολή απαιτούσε προετοιμασία και κάθε ημέρα εν πλω ήταν σχολείο.
Γι’ αυτό και η σταδιακή αποχώρησή τους δεν θα είναι απλώς ανανέωση υλικού. Θα είναι και μετάβαση κουλτούρας. Οι νέες φρεγάτες φέρνουν άλλες δυνατότητες, άλλες διαδικασίες, άλλη τεχνολογική φιλοσοφία. Το Πολεμικό Ναυτικό καλείται να περάσει στη νέα εποχή κρατώντας ζωντανά τα καλύτερα στοιχεία της παλιάς. Και σε αυτό το σημείο η εμπειρία που μεταφέρεται από τα πληρώματα των S στα νέα πλοία αποκτά τεράστια σημασία. Γιατί η ναυτική ισχύς δεν είναι μόνο πλατφόρμες και όπλα αλλά και οι άνθρωποι που γνωρίζουν πώς να υπηρετούν αποτελεσματικά στη θάλασσα.
Η επόμενη μέρα για τον Στόλο και το τέλος μιας σκληρής αλλά ένδοξης διαδρομής
Το 2026 θα καταγραφεί ως χρονιά ορόσημο για τις φρεγάτες S. Ο παροπλισμός του «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗ» ανοίγει έναν κύκλο που θα συνεχιστεί με τον «ΚΑΝΑΡΗ» και τον «ΝΙΚΗΦΟΡΟ ΦΩΚΑ», με βάση έναν σχεδιασμό που συνδυάζει σεβασμό στην ιστορική προσφορά με καθαρή επιχειρησιακή λογική. Οι Μονάδες αυτές αποχωρούν από την ενεργό δράση έχοντας ολοκληρώσει μια εξαιρετικά βαριά διαδρομή, αλλά συνεχίζουν να υπηρετούν έμμεσα τον Στόλο μέσα από την υποστήριξη των υπολοίπων πλοίων της κλάσης.
Αν κάτι μένει ως συμπέρασμα από την πορεία τους, είναι ότι οι φρεγάτες S ήταν οι Μονάδες που μπήκαν μπροστά όταν οι ανάγκες ήταν μεγάλες και τα μέσα περιορισμένα. Ήταν οι φρεγάτες που σήκωσαν δεκάδες κύκλους αποστολών, που έδωσαν χρόνο στο Πολεμικό Ναυτικό να περάσει στην επόμενη εποχή και που απέδειξαν στην πράξη ότι η αξία ενός πλοίου κρίνεται στη θάλασσα και όχι μόνο στις θεωρητικές προδιαγραφές.
Ο αποχαιρετισμός στον «ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗ», και στη συνέχεια στον «ΚΑΝΑΡΗ» και στον «ΝΙΚΗΦΟΡΟ ΦΩΚΑ», δεν θα είναι λοιπόν μόνο μια αναπόφευκτη πράξη ανανέωσης. Θα είναι απόδοση τιμής σε μια κλάση που κράτησε όρθιο τον Στόλο. Και αυτό είναι το πιο βαρύ παράσημο που μπορεί να συνοδεύει ένα πολεμικό πλοίο όταν έρχεται η ώρα να κατεβάσει για τελευταία φορά τη σημαία του.
