Η Πολεμική Αεροπορία περνά σταδιακά σε μια νέα εποχή, στην οποία η αεροπορική ισχύς δεν θα μετριέται μόνο με τον αριθμό των επανδρωμένων μαχητικών, αλλά και με την ικανότητα δικτύωσης, διασποράς, αυτονομίας και συνεργασίας με μη επανδρωμένα συστήματα υψηλών επιδόσεων. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, το αμερικανικό X-BAT της Shield AI εμφανίζεται ως μια από τις πλέον φιλόδοξες προτάσεις της επόμενης γενιάς. Πρόκειται για ένα μη επανδρωμένο, stealth, κάθετης απογείωσης και προσγείωσης αεροσκάφος, σχεδιασμένο να λειτουργεί ως «loyal wingman» δίπλα σε μαχητικά 4,5 και 5ης γενιάς.
Το ενδιαφέρον για το X-BAT δεν είναι θεωρητικό. Το αεροσκάφος παρουσιάστηκε επίσημα στο Αεροπορικό Επιτελείο, ενώ ο σχεδιασμός προβλέπει η Ελλάδα να επιδιώξει, σε πρώτη φάση, την είσοδό της ως observer στις πρώτες χώρες που θα παρακολουθήσουν από κοντά την ανάπτυξη και τις επιχειρησιακές δοκιμές του συστήματος.
Η πρώτη επιχειρησιακή δοκιμή, σύμφωνα με πληροφορίες του OnAlert, αναμένεται τον Σεπτέμβριο, με την ελληνική πλευρά να επιθυμεί να έχει τη δυνατότητα να τη δει από κοντά και να αποκτήσει άμεση εικόνα για τις πραγματικές δυνατότητες του νέου μη επανδρωμένου μαχητικού.
Το κρίσιμο στοιχείο για την Πολεμική Αεροπορία είναι η προοπτική συνεργασίας του X-BAT με τα ελληνικά F-35. Ζητούμενο είναι το μαχητικό 5ης γενιάς να μην επιχειρεί μόνο του, αλλά να λειτουργεί ως ιπτάμενος κόμβος διοίκησης, αισθητήρων και ανάθεσης αποστολών σε μια ομάδα μη επανδρωμένων αεροσκαφών.
Έτσι, το F-35 θα μπορεί να παραμένει σε ασφαλέστερη θέση, να αξιοποιεί την εικόνα που συλλέγει από το πεδίο μάχης και να αναθέτει σε X-BAT αποστολές υψηλού ρίσκου που αφορούν προωθημένη αναγνώριση, στοχοποίηση, ηλεκτρονικό πόλεμο, προσβολές αεράμυνας, μεταφορά επιπλέον όπλων ή ακόμη και εμπλοκές αέρος-αέρος. Ήδη το OnAlert έχει αποκαλύψει από τον περασμένο Σεπτέμβριο την πρόθεση του Αεροπορικού επιτελείου να περάσει στην εποχή των loyal wingman.
Από το V-BAT στο X-BAT
Η Shield AI δεν είναι άγνωστη στις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις. Τα μη επανδρωμένα V-BAT κάθετης απογείωσης και προσγείωσης έχουν ήδη ενταχθεί σε ελληνική υπηρεσία, ανοίγοντας έναν πρώτο δρόμο εξοικείωσης με τη φιλοσοφία της εταιρείας. Το V-BAT είναι ένα μικρότερο, ώριμο σύστημα επιτήρησης, αναγνώρισης και στοχοποίησης, το οποίο μπορεί να επιχειρεί από περιορισμένους χώρους, χωρίς ανάγκη κλασικού διαδρόμου. Για τις ελληνικές ανάγκες, ιδίως σε νησιωτικό περιβάλλον, αυτό έχει ιδιαίτερη αξία.
Το X-BAT, όμως, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Δεν πρόκειται για ένα απλό UAV επιτήρησης, αλλά για ένα μεγάλο μη επανδρωμένο μαχητικό, με διαστάσεις που το φέρνουν πιο κοντά σε βαρύ αεροσκάφος κρούσης παρά σε τακτικό drone. Με μήκος περίπου 8 μέτρων και άνοιγμα πτέρυγας που προσεγγίζει τα 12 μέτρα, το X-BAT σχεδιάζεται για αποστολές υψηλής έντασης και όχι απλώς για συλλογή πληροφοριών.
Η μεγάλη καινοτομία είναι ότι δεν χρειάζεται διάδρομο. Το αεροσκάφος προβλέπεται να μεταφέρεται σε ειδικό φορέα/τρέιλερ, από τον οποίο ανυψώνεται σε κάθετη θέση, απογειώνεται και επιστρέφει για προσγείωση και επανασύνδεση. Θεωρητικά, αυτό σημαίνει ότι μπορεί να επιχειρεί από διάσπαρτα σημεία, από νησιά, μικρές εγκαταστάσεις, λιμάνια, πλοία ή ακόμη και από περιοχές όπου μπορεί να φτάσει ένα όχημα με τον ειδικό φορέα υποστήριξης.
Για την Ελλάδα, αυτό το στοιχείο είναι καθοριστικό, καθώς το Αιγαίο δεν είναι ένα κλασικό ενιαίο θέατρο επιχειρήσεων με μεγάλες αποστάσεις και λίγες βάσεις. Είναι ένα περιβάλλον με δεκάδες νησιά, μικρές αποστάσεις, πολλές πιθανές ζώνες διασποράς και ανάγκη ταχείας μεταφοράς ισχύος. Ένα μη επανδρωμένο μαχητικό που δεν εξαρτάται από αεροδρόμια θα μπορούσε, εφόσον ωριμάσει επιχειρησιακά, να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο η Πολεμική Αεροπορία και συνολικά οι Ένοπλες Δυνάμεις αντιλαμβάνονται τη διασπορά αεροπορικής ισχύος.
Stealth, μεγάλη εμβέλεια και κινητήρας μαχητικού
Το X-BAT παρουσιάζεται από τη Shield AI ως stealth VTOL fighter. Η σχεδίασή του ενσωματώνει χαρακτηριστικά χαμηλής παρατηρησιμότητας, εσωτερική αποθήκη όπλων και δυνατότητα μεταφοράς φορτίων σε εξωτερικούς πυλώνες. Η εταιρεία αναφέρει οροφή πτήσης που φτάνει τα 50.000 πόδια και μέγιστη εμβέλεια που ξεπερνά τα 2.000 ναυτικά μίλια, δηλαδή περίπου 3.700 χιλιόμετρα. Πρόκειται για επιδόσεις που, εφόσον επιβεβαιωθούν στις δοκιμές, τοποθετούν το X-BAT σε μια κατηγορία πολύ πιο κοντά σε μαχητικό παρά σε συμβατικό UAV.
Ο κινητήρας που έχει συνδεθεί με το πρόγραμμα είναι ο F110-GE-129 της GE Aerospace, ένας κινητήρας γνωστός από μαχητικά όπως τα F-16 και F-15. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δίνει στο πρόγραμμα μια βάση σε δοκιμασμένη τεχνολογία πρόωσης και όχι σε ένα εντελώς νέο, άγνωστο σύστημα. Στην περίπτωση του X-BAT, ο κινητήρας συνδυάζεται με μηχανισμό κατευθυνόμενης ώσης, ώστε να επιτρέπει την κάθετη απογείωση, τη μετάπτωση σε οριζόντια πτήση και την επιστροφή στο σημείο ανάκτησης.
Ωστόσο, ακριβώς εδώ βρίσκεται και ένα από τα μεγαλύτερα τεχνικά στοιχήματα του προγράμματος. Η ασφαλής κάθετη απογείωση ενός μεγάλου αεροσκάφους με κινητήρα μαχητικού είναι δύσκολη. Ακόμη δυσκολότερη είναι η μετάπτωση σε οριζόντια πτήση, η επιστροφή και η επαναλαμβανόμενη χρήση σε πραγματικές επιχειρησιακές συνθήκες. Το X-BAT πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να κάνει αξιόπιστα αυτό που υπόσχεται: να απογειώνεται από περιορισμένο χώρο, να πετά με επιδόσεις μαχητικού, να εκτελεί αποστολές και να επιστρέφει χωρίς την ανάγκη κλασικής αεροπορικής βάσης.
Οπλισμός F-16 και F-35
Η πληροφορία που προκαλεί το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο ελληνικό επιτελείο είναι ότι το X-BAT σχεδιάζεται να μπορεί να φέρει όπλα που ήδη χρησιμοποιούνται ή μπορούν να χρησιμοποιηθούν από F-16 και F-35. Αυτό σημαίνει ότι η φιλοσοφία του δεν περιορίζεται σε έναν ειδικό, κλειστό οπλισμό, αλλά συνδέεται με το υπάρχον και μελλοντικό δυτικό οπλοστάσιο.
Στο εσωτερικό του διαμέρισμα θα μπορεί να μεταφέρει όπλα αέρος-αέρος, όπως πυραύλους AIM-120 AMRAAM, αλλά και κατευθυνόμενα όπλα αέρος-εδάφους. Με εξωτερικούς πυλώνες θα μπορεί να αυξάνει το φορτίο του, αν η αποστολή δεν απαιτεί αυστηρό stealth προφίλ. Αυτή η ευελιξία είναι κρίσιμη, διότι επιτρέπει στο ίδιο αεροσκάφος να αλλάζει ρόλο ανάλογα με το επιχειρησιακό σενάριο.
Σε μια αποστολή αεράμυνας, ένα X-BAT θα μπορούσε να λειτουργεί ως προωθημένος φορέας πυραύλων αέρος-αέρος. Σε μια αποστολή κρούσης, θα μπορούσε να αναλάβει την προσβολή επικίνδυνων στόχων, όπου η αποστολή επανδρωμένου μαχητικού θα είχε μεγαλύτερο ρίσκο. Σε αποστολές SEAD/DEAD, δηλαδή καταστολής και καταστροφής εχθρικής αεράμυνας, θα μπορούσε να λειτουργήσει είτε ως αισθητήρας είτε ως φορέας όπλων είτε ως δόλωμα που αναγκάζει τον αντίπαλο να αποκαλύψει τα ραντάρ και τα συστήματά του.
Hivemind: Ο «ψηφιακός πιλότος»
Στην καρδιά του X-BAT βρίσκεται το Hivemind, το λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης της Shield AI. Η εταιρεία το παρουσιάζει ως σύστημα αυτονομίας αποστολής, ικανό να λειτουργεί ακόμη και σε περιβάλλον χωρίς GPS, χωρίς σταθερές επικοινωνίες και χωρίς συνεχή ανθρώπινη παρέμβαση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το X-BAT θα επιχειρεί ανεξέλεγκτα. Η λογική είναι διαφορετική και έχει ως βάση ότι ο άνθρωπος θα ορίζει την αποστολή, τους κανόνες εμπλοκής, τις περιοχές ενδιαφέροντος, τους περιορισμούς και τις προτεραιότητες. Το σύστημα θα αναλαμβάνει την εκτέλεση μέσα στα προκαθορισμένα όρια. Με άλλα λόγια, ο χειριστής δεν θα ελέγχει συνεχώς το αεροσκάφος όπως ένα τηλεκατευθυνόμενο drone, αλλά θα του αναθέτει αποστολή.
Το Hivemind έχει ήδη συνδεθεί με δοκιμές αυτονομίας σε μαχητικό F-16, γεγονός που δίνει στην εταιρεία ένα σημαντικό επιχείρημα αξιοπιστίας. Για την Πολεμική Αεροπορία, όμως, το ζήτημα δεν είναι μόνο αν το σύστημα μπορεί να πετάξει αυτόνομα. Το κρίσιμο είναι αν μπορεί να λειτουργήσει αξιόπιστα σε περιβάλλον υψηλής απειλής, με ηλεκτρονικό πόλεμο, κυβερνοαπειλές, απώλεια επικοινωνιών, παραπλάνηση αισθητήρων και ταχύτατες αλλαγές στο πεδίο μάχης.
Εφόσον αυτό αποδειχθεί, τότε η έννοια της «σμήνωσης» αποκτά πραγματικό περιεχόμενο. Ένας χειριστής ή ένας πιλότος F-35 δεν θα ελέγχει ένα μόνο X-BAT, αλλά πιθανώς μια ομάδα από X-BAT, τα οποία θα συνεργάζονται μεταξύ τους, θα μοιράζονται δεδομένα, θα προσαρμόζουν τακτικές και θα εκτελούν συντονισμένα αποστολές.
Γιατί ενδιαφέρει την Ελλάδα
Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια μεγάλη αεροπορική μετάβαση. Τα Rafale έχουν ήδη δώσει στην Πολεμική Αεροπορία στρατηγικό πλεονέκτημα με όπλα όπως οι Meteor και SCALP. Τα F-16V αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής αεροπορικής ισχύος, ενώ η αναβάθμιση των Block 50 σε διαμόρφωση Viper θα αυξήσει ακόμη περισσότερο τον αριθμό των δικτυοκεντρικών μαχητικών. Η έλευση των F-35 θα προσθέσει το στοιχείο της χαμηλής παρατηρησιμότητας, της βαθιάς διείσδυσης και της πλήρους διασύνδεσης με το σύγχρονο πεδίο μάχης.
Όμως τα F-35 θα είναι λίγα και πολύτιμα και δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως αναλώσιμα μέσα. Εδώ ακριβώς εντάσσεται η λογική του X-BAT. Αν ένα F-35 μπορεί να επιχειρεί μαζί με μη επανδρωμένα μαχητικά, τότε η πραγματική του ισχύς πολλαπλασιάζεται. Δεν είναι πλέον ένα μόνο αεροσκάφος, αλλά ο πυρήνας μιας μικρής αεροπορικής ομάδας μάχης.
Για την Πολεμική Αεροπορία, αυτό θα μπορούσε να σημαίνει ότι κάθε ελληνικό F-35 θα αποκτά μεγαλύτερη ακτίνα επιρροής, περισσότερους αισθητήρες, περισσότερα όπλα και περισσότερες επιλογές. Τα X-BAT θα μπορούσαν να προηγούνται, να ελέγχουν επικίνδυνες περιοχές, να προκαλούν την αντίπαλη αεράμυνα, να μεταφέρουν όπλα και να αναλαμβάνουν αποστολές που σήμερα θα απαιτούσαν επανδρωμένα μαχητικά.
Σε αμυντικό σενάριο στο Αιγαίο, θα μπορούσαν να αναπτυχθούν διασπαρμένα σε νησιά ή άλλες περιοχές, ώστε να δημιουργούν πολλαπλά και απρόβλεπτα σημεία αεροπορικής ισχύος. Σε αποτρεπτικό σενάριο, θα μπορούσαν να απειλούν κρίσιμα εχθρικά μέσα, όπως ιπτάμενα ραντάρ, ιπτάμενα τάνκερ, κέντρα διοίκησης ή συστοιχίες αεράμυνας. Σε ναυτικό περιβάλλον, θα μπορούσαν να επιχειρούν από πλοία ή παράκτιες εγκαταστάσεις, ενισχύοντας την επιτήρηση και την άμυνα περιοχής.
Η ελληνική βιομηχανική ευκαιρία
Πέρα από το επιχειρησιακό ενδιαφέρον, υπάρχει και η βιομηχανική διάσταση. Σύμφωνα με πληροφορίες, η ελληνική πλευρά εκτιμά ότι το ευρωπαϊκό κομμάτι της γραμμής παραγωγής θα μπορούσε να έρθει στην Ελλάδα. Πρόκειται για μια εξαιρετικά σημαντική προοπτική, εφόσον φυσικά το πρόγραμμα προχωρήσει, ωριμάσει και υπάρξουν οι κατάλληλες συμφωνίες.
Η Ελλάδα έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι η εποχή της απλής αγοράς έτοιμων οπλικών συστημάτων πρέπει να τελειώσει. Η νέα λογική θέλει συμμετοχή της ελληνικής αμυντικής βιομηχανίας, μεταφορά τεχνογνωσίας, συμπαραγωγή, υποστήριξη, ανάπτυξη λογισμικού και δημιουργία εγχώριας προστιθέμενης αξίας. Το X-BAT, ως πρόγραμμα της επόμενης δεκαετίας, μπορεί να αποτελέσει πεδίο στο οποίο η Ελλάδα θα επιχειρήσει να μπει από νωρίς και όχι εκ των υστέρων.
Το ενδιαφέρον, όμως, δεν είναι χωρίς ανταγωνισμό. Η Πολωνία φέρεται να έχει δηλώσει συμμετοχή και μάλιστα εμφανίζεται ως επικίνδυνη «σφήνα» στην προσπάθεια προσέλκυσης ευρωπαϊκού βιομηχανικού έργου. Η Βαρσοβία έχει αποδείξει τα τελευταία χρόνια ότι κινείται γρήγορα, επενδύει τεράστια ποσά στην άμυνα και διεκδικεί ρόλο σε μεγάλα προγράμματα. Για την Αθήνα, αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει χρόνος για καθυστερήσεις.
Αν η Ελλάδα θέλει να διεκδικήσει ευρωπαϊκή γραμμή παραγωγής ή έστω κρίσιμα υποσυστήματα, πρέπει να κινηθεί έγκαιρα, συντονισμένα και με συγκεκριμένη πρόταση. Η ΕΑΒ, ελληνικές εταιρείες ηλεκτρονικών, λογισμικού, σύνθετων υλικών και υποστήριξης αεροπορικών συστημάτων θα μπορούσαν να ενταχθούν σε μια τέτοια προσπάθεια. Το ζητούμενο είναι να υπάρξει εθνικό σχέδιο και όχι αποσπασματικές κινήσεις.
Το στοίχημα της επόμενης ημέρας
Το X-BAT σε κάθε περίπτωση αποτελεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα. Η αεροπορική ισχύς της επόμενης δεκαετίας δεν θα βασίζεται αποκλειστικά σε επανδρωμένα μαχητικά. Θα βασίζεται σε δίκτυα, σε τεχνητή νοημοσύνη, σε συνεργατικά μη επανδρωμένα, σε διασπορά και σε ικανότητα μαζικής παρουσίας στον αέρα χωρίς αντίστοιχη αύξηση του κινδύνου για τους ιπτάμενους .
Για την Πολεμική Αεροπορία, η παρακολούθηση του X-BAT είναι απολύτως λογική. Η Ελλάδα δεν μπορεί να μείνει έξω από την εξέλιξη των collaborative combat aircraft. Η είσοδος στα F-35, η ισχυρή δύναμη Rafale και Viper, η ανάγκη προστασίας του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου και η απαίτηση βιομηχανικής συμμετοχής δημιουργούν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο το X-BAT μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερο ελληνικό ενδιαφέρον.
Αν το X-BAT πετύχει όσα υπόσχεται δεν θα είναι απλώς ακόμη ένα drone. Θα είναι ένας πολλαπλασιαστής ισχύος που θα μπορεί να μετατρέψει κάθε F-35 σε κέντρο διοίκησης μιας μικρής σμηναρχίας μη επανδρωμένων μαχητικών. Και για την Ελλάδα, σε ένα περιβάλλον όπου η αποτροπή κρίνεται στην ταχύτητα, τη διασπορά και την τεχνολογική υπεροχή, αυτό μπορεί να αποδειχθεί game changer.
